Saparmurod Niyozov

Saparmurod Atayeviç Niyozov (1940-yil 19-fevral – 2006-yil 21-dekabr) — sovet va turkman davlat va siyosat arbobi, Turkmanistonning birinçi prezidenti. U mamlakatni 1985-yildan vafotigaça boşqargan va özini „Turkmanboşi“ deb atagan.

Niyozov 1940-yil 19-fevralda Aşxobod yaqinidagi Qipçoq qişloğida tuğilgan. U turkmanlarning Taka qabilasidan edi. Rasmiy tarjimai holga köra, otasi Ikkinçi jahon uruşida halok bölgan; ingliz tilidagi Vikipediyada boşqa manbalar buni inkor etişi qayd etilgan. Onasi va ikki akasi 1948-yilgi Aşxobod zilzilasida vafot etgan. Niyozov bolalar uyida ösgan.

Maktabdan keyin foydali qazilmalarni qidiriş işlari kasaba uyuşmasida instruktor bölib işlagan. Öqiş joyi haqidagi ma'lumotlar bir-biriga mos kelmaydi: özbekça Vikipediyada 1957-yilda maktabni tugatgaç, Moskva energetika institutida bir yil öqigani aytilgan, rusça Vikipediyada esa 1962-yilda u institutga yuborilgani, bir neça oydan söng öz xohişi bilan ketgani yozilgan. 1967-yilda Leningrad politexnika institutini muhandis-energetik ixtisosligi böyiça tamomlagan. Rafiqasi Muza Melnikova bilan şu yerda tanişgan; ularning öğli Murat va qizi Irina bölgan.

KPSS a'zoligiga qabul qiliniş yili haqida ham ma'lumotlar farq qiladi: özbekça Vikipediyaning bir joyida 1962-yil, boşqa joyida (1957-yilda maktab tugatilgani bilan boğliq holda) yil aniq keltirilmagan; rusça va inglizça manbalarda 1962-yil körsatilgan.

Öqişni tugatgaç, Niyozov Aşxobod viloyatidagi elektr stansiyasida işladi, 1970-yildan Turkmaniston Kompartiyasi apparatida faoliyat yuritdi. 1980-yilda Aşxobod şahar partiya qömitasining rahbari böldi. 1985-yilda Kompartiyaning birinçi kotibi etib tayinlandi; bu lavozimda 1991-yilgaça qoldi. 1990-yil 13-yanvarda Turkmaniston SSR Oliy Kengaşi raisi böldi. 1990–1991-yillarda KPSS Siyosiy byurosi a'zosi edi.

Niyozov 1991-yilgi Sovet davlat töntarişiga urinişni qöllab-quvvatlagan. Töntariş barbod bölgaç, 1991-yil 27-oktyabrda Turkmaniston mustaqilligi e'lon qilindi. 1992-yil 21-iyunda yagona nomzod sifatida prezident etib saylandi; ma'lumotlarga köra, saylovçilarning 99,5 foizi uning uçun ovoz bergan.

1994-yilgi referendumda vakolat muddati 2002-yilgaça uzaytirildi; rasmiy natijalarga köra, 99,9 foiz saylovçi qöllab-quvvatlagan. Özbekça Vikipediyada muddat beş yildan ön yilgaça uzaytirilgani aytilgan. 1999-yil dekabrida parlament uni umrbod prezident deb e'lon qildi (özbekça va inglizça manbalarda 28-dekabr körsatilgan; rusça Vikipediyada Xalq Kengaşi qarori tilga olingan). Demokratik partiyadan boşqa partiyalar parlamentda örin olmagan.

U öz atrofida şaxsga siğiniş rejimini joriy etdi. Oylar va hafta kunlari nomlarini özgartirdi, „Ruhnoma“ kitobini yozdi. 2005-yilda poytaxtdan taşqaridagi qişloq kutubxonalari va kasalxonalarini yopdi. Uning davrida Turkmaniston aholisining umr köriş darajasi Markaziy Osiyoda eng past bölgan. Muxolifat taqiqlangan, inson huquqlari buzilgani aytiladi. Manbalarda uni dunyodagi eng repressiv rahbarlardan biri deb ta'riflangan.

Madaniyat sohasida kirill alifbosi örniga lotin asosidagi turkman alifbosi joriy etildi, yangi bayramlar, jumladan Qovun bayrami, ta'sis etildi. Taşqi siyosatda doimiy betaraflik konsepsiyasi qöllandi.

Niyozov 2006-yil 21-dekabrda 66 yoşida yurak xurujidan vafot etdi. Voris Gurbanguli Berdimuhamedov uning bir qança taqiqlarini bekor qildi, jumladan oylarning yangi nomlari 2008-yil aprelida bekor qilindi, Fanlar akademiyasi esa 2009-yilda qayta oçildi.