Boymirza Hayit

Boymirza Hayit Mahmudmirza öğli (1917–2006) — Turkiston va Örta Osiyo tarixi böyiça tarixçi va şarqşunos olim. Ikkinçi jahon uruşidan keyin Ğarbiy Germaniyada yaşab, Turkiston tarixiga oid köplab asarlar yozgan.

Yoşligi va ta'limi

Özbek Vikipediyasiga köra, Boymirza Hayit 1917-yil 17-dekabrda Namangan uyezdining Jarqörğon qişloğida özbek oilasida tuğilgan. U ona Robiya Hayit va ota Mirza Mahmudmirza öğli tarbiyalagan töqqiz farzanddan biri edi. Ösmirligidayoq adabiyot va san'atga qiziqqan. 1939-yilda Toşkent Davlat Universitetining tarix fakultetini tugatgan. Rus Vikipediyasi tuğilgan joyni Namangan viloyatidagi Jarqörğon deb körsatadi.

Harbiy xizmati

Şu yili Qizil armiyaga çaqirilgan va tank komandiri sifatida Polşa yurişida qatnaşgan, keyin leytenant darajasiga kötarilgan. 1941-yilda Germaniya Sovet Ittifoqiga hujum qilganidan 10 kun ötgaç, Belarus hududida nemislarga asir tuşgan. Hayitning öz söziga köra, uni asirlar lageridan Mustafo Çöqayning özi olib ketgan. Keyinçalik u Turkiston legionida zobit bölib xizmat qilgan. Rus Vikipediyasiga köra, u legionning yetakçilaridan biri bölgan, Turkiston birligi milliy qömitasining (NKOT) harbiy bölimiga rahbarlik qilgan va 1944-yilda uning raisi örinbosari etib saylangan; bu ma'lumot özbekça Vikipediyada keltirilmagan.

Uruşdan keyingi faoliyati

Uruşdan söng Ğarbiy Germaniyada qolib, Myunster Universitetini bitirgan va şu yerda tarix, şarqşunoslik va islomşunoslikdan dars bergan. 1950-yilda Turkiston muxtoriyati va Alaş Örda mavzusidagi dissertatsiyani himoya qilib, falsafa fanlari doktori darajasini olgan. Şu yili Kyolnlik şifokor Rut ismli ayolga uylangan; ularning ikki öğli (Ertay, Mirzo) va bir qizi (Dilbar) bölgan. Rus Vikipediyasiga köra, 1953–1960-yillarda u turkistonlik muhojirlar taşkilotlari faoliyatini muvofiqlaştirgan.

U London universitetida assistent, Harvard, Anqaradagi Hajettepe, Istanbul va Marmara universitetlarida ma'ruzaçi bölib işlagan. 2004-yilda Istanbul Texnika Universiteti tomonidan xizmatlari uçun faxriy doktor unvoni berilgan. 2006-yil 31-oktabrda Kyolnda 88 yoşida vafot etgan.

1950-yildan umrining oxirigaça nemis, ingliz va turk tillarida önlab maqolalar va Turkiston tarixiga oid 15 kitob yozgan. Asosiy asarlari: «Die Nationalen Regierungen von Kokand und der Alasch Orda» (1950), «Turkestan im XX Jahrhundert» (1956), «Turkestan Zwischen Russland und China» (1971), «Islam and Turkestan Under Russian Rule» (1987), «Basmatsçi: Nationaler Kampf Turkestans in den Jahren 1917 bis 1934» (1993).

Hayit Sovet Ittifoqi va Xitoy tomonidan egallangan Örta Osiyo qismining mustaqilligi va birligi tarafdori bölgan. Ingliz Vikipediyasiga köra, asarlari Sovet Ittifoqida qoralangan, mustaqil Özbekistonda ham munozarali bölgan, prezident Islom Karimov uni vatan xoini deb atagan; boşqa mamlakatlarda, ayniqsa turkiyzabon dunyoda, işlari yuqori baholangan. Rus Vikipediyasi uni «sovet kollaboratsionisti» deb ta'riflaydi, basmaçilik haqidagi radikal qaraşlari esa xolis tadqiqotçilar orasida şubha uyğotişini yozadi.