Münster

Münster — Germaniyaning Şimoliy Reyn-Vestfaliya yerida joylaşgan şahar. U Vestfaliya mintaqasining tarixiy markazi hisoblanadi va Germaniyaning «velosiped poytaxti» sifatida tanilgan.

Rus tilidagi Vikipediyaga köra, dastlabki aholi punkti 793-yilda Karl Buyuk tomonidan asos solingan; u öz qarorgohi yaqinida monastir qurişni buyurgan, şahar nomi lotinça «monasterium» sözidan kelib çiqqan. Inglizça Vikipediyada esa 793-yilda Karl Ludgerni Münsterlandni xristianlaştiriş uçun missioner qilib yuborgani, Ludger 797-yilda maktab oçgani va Münsterning birinçi episkopi bölgani aytiladi. Rus Vikipediyasiga köra, 805-yilda Münster episkop qarorgohiga aylangan, 1170-yilda şahar maqomini olgan. 1358-yilda u Ganza ittifoqi a'zosi sifatida birinçi marta tilga olingan.

1534–1536-yillarda şaharda anabaptistlar qözğoloni bölib, ular Yan Leydenskiy boşçiligida hokimiyatni qölga olgan; şahar 1535-yilda qaytarib olingan. 1648-yilda Münsterda Vestfaliya sulhining bir qismi imzolangan, u Öttiz yillik va Sakson yillik uruşlarga çek qöygan.

1811-yilda hudud Fransiyaga qöşib olinib, Münster Lippe departamentining ma'muriy markaziga aylangan. 1815–1945-yillarda u Prussiyaning Vestfaliya provinsiyasi poytaxti bölgan. 1915-yilda aholisi 100 000 kişidan oşgan. Ikkinçi jahon uruşida şahar qattiq zarar körgan: inglizça Vikipediyaga köra, şaharning taxminan 63 foizi, Eski şaharning esa 91 foizi vayron bölgan. 1950-yillarda Eski şahar uruşdan oldingi körinişida qayta qurilgan. 2004-yilda Münster aholisi 200 ming–750 ming kişi bölgan şaharlar orasida yaşaş uçun eng qulay şahar sifatida LivCom mukofotini olgan.

Şahar Şimoliy Reyn-Vestfaliyaning şimolida, Aa daryosi böyida joylaşgan. Şahar markazi dengiz sathidan 60 m balandlikda. Eng baland nuqtasi — Mühlenberg (97 m), eng pasti — Ems daryosi böyi (44 m). Eng yaqin yirik şaharlar: Osnabrück (44 km şimolda), Dortmund (61 km janubda), Bilefeld (62 km şarqda) va Enşede (Niderlandiya, 65 km şimoli-ğarbda).

Şahar maydoni 302,91 km². U Germaniyadagi 42 ta şahar aglomeratsiyasidan biri bölib, maydoni böyiça 16-örinda turadi; hududining deyarli yarmi qişloq xöjaligida foydalaniladi. Şahar oltita ma'muriy tumanga bölingan: Mitte, Nord, Ost, West, Süd-Ost va Hiltrup.

Yillik yoğin miqdori Germaniya örtaçasiga yaqin (rus Vikipediyasida 700 mm, inglizça Vikipediyada taxminan 758 mm), biroq yoğinli kunlar köpligi sababli Münster yomğirli şahar sifatida maşhur. Örtaça yillik harorat 9 °C (inglizça Vikipediyada 9,4 °C). Qiş yumşoq, qor kam yoğadi.

Rus Vikipediyasiga köra, aholi soni 270 mingdan ortiq, yana taxminan 10 ming kişi Münsterni ikkinçi yaşaş joyi sifatida körsatadi. Özbekça Vikipediyada 2010-yilda 279 803 nafar aholi qayd etilgan; inglizça Vikipediyada 2014-yilda aholi 300 ming kişi deyilgan. Çet elliklar uluşi haqida manbalar zid: özbekça Vikipediyada 90 %, rus Vikipediyasida taxminan 9 % körsatilgan.

Şaharning asosiy iş beruvçilari sanoat korxonalari emas, ta'lim va boşqaruv muassasalaridir; şu sababli Münster köpinça «Vestfaliyaning yozuv stoli» deb ataladi. Savdo va qişloq xöjaligi ham muhim örin tutadi. Işlaydigan aholining 80 foizi xizmat körsatiş sohasida band.

Şahar universiteti 1780-yilda taşkil etilgan va Germaniyaning yirik universitetlaridan biri hisoblanadi. Şaharda 20 dan ortiq çerkov bor; ular orasida Avliyo Pavel sobori va Lambertikirçe alohida ajralib turadi. Barokko davrining Münster saroyi (Schloss Münster) Iogann Konrad Şlaun loyihasi asosida qurilgan. Rus Vikipediyasiga köra, şaharda 8 teatr, 30 muzey, planetariy va hayvonot boği bor, har 10 yilda haykaltaroşlik loyihalari xalqaro tanlovi ötkaziladi.