Birinçi muallim

„Birinçi muallim“ (qirğizça: Birinçi mugalim) — qirğiz yozuvçisi Çingiz Aytmatov qalamiga mansub qissa. Unda ta'lim-tarbiyaning Qirğizistonning olis qişloqlariga yetib borişi hamda patriarxal urf-odatlarga qarşi kuraş haqida söz yuritiladi.

Özbekça Vikipediyaga köra, qissa ilk bor 1961-yil qirğiz tilida çop etilgan va dastlab „Xalq muallimi haqida ballada“ (qirğizça: Eldik mugalim jөnүndө ballada) deb nomlangan. Rusça Vikipediyada esa qissa 1962-yilda qirğiz tilida yozilgani aytiladi; şu manbada qayd etilişiça, 2004-yilda „Literatura Kirgizstana“ ensiklopedik darsligi birinçi naşr sanasini 1961-yil deb körsatgan.

Qissa Rassom nomidan boşlanadi: uni tuğilgan qişloği Kurkureuga yangi maktab oçilişiga taklif qilişadi. Tadbirga köplab yurtdoşlar, jumladan akademik Sulaymanova ham taklif etilgan. Keyinroq Moskvadan undan xat keladi va yozuvçi uni e'lon qilib, hikoyani Altinay nomidan davom ettiradi.

Dyuyşen qişloqqa kelib, taşlandiq otxonani moslaştirib, bolalarni öqita boşlaydi. U özi savodsiz bölsa-da, bolalarga ta'lim beriş uçun bor kuçini sarflaydi. Uning öquvçilaridan biri — yetim Altinay otasining amakivaççasi oilasida yaşaydi. Qarindoşlari uning kunning yarmini xöjalikka yordam bermay, maktabda ötkazişini yoqtirmaydi. Bir muddat ötib ular Altinayni qöşni qişloqdagi odamga turmuşga berib yuboradi; u qizni öqituvçini kaltaklab, maktabdan öğirlab ketadi. Bir neça kundan keyin Dyuyşen militsiya guruhi bilan öşa qişloqqa borib, bu odamni hibsga oldiradi. Öqituvçi Altinayni Toşkentdagi bolalar uyiga joylaştiradi va u öqişni davom ettiradi.

Rusça tarjimani muallifning özi A. Dmitriyeva bilan hamkorlikda amalga oşirgan. U ilk bor 1962-yil iyulda „Novyy mir“ jurnalining 7-sonida çop etilgan. Rusça tarjima qirğizça originaldan farq qiladi.

Asar bir neça tilga tarjima qilingan. Özbek tiliga uni Zaynab tarjima qilgan. Qissa özbek tilida bir neça marta naşr etilgan; jumladan, 1986-yil „Öqituvçi“ naşriyotida „Bötaköz“ va „Oq kema“ qissalari bilan birga töplam holida çiqqan.

„Birinçi muallim“ Aytmatovning eng taniqli asarlaridan biri hisoblanadi. Rejissyor Andrey Konçalovskiy 1965-yil qissa asosida özining ilk töliq metrajli filmi — „Birinçi muallim“ni suratga olgan.