Humoyunnoma

Humoyunnoma — Boburning qizi Gulbadan begim yozgan memuar asar. Uni Gulbadan begimning jiyani Akbar buyruği bilan yozgan. Ingliz tilidagi manbada asar 16-asrga oid tarixiy nasriy matn, Muğal saroyidagi ayol tomonidan yozilgan yagona zamondoş tarixiy bayon sifatida ta'riflanadi.

Muğal hukmdorlari öz davrini yozib boriş uçun olimlarni jalb qilgan. Akbarning rasmiy tarixi — «Akbarnoma»ni fors olimi Abulfazl tuzayotgan edi. Akbar xolasi Gulbadan begimning hikoya qiliş qobiliyatini bilgan va undan akasi Humoyunning hayoti haqida esida qolganini yozişni söragan. Asosiy maqsad Abulfazl keyinçalik foydalanişi mumkin bölgan guvohlar ma'lumotini töplaş edi.

Gulbadan begim kiriş qismida Bobur vafot etganda sakkiz yoşda bölgani sababli köp narsani eslay olmasligi mumkinligini, ammo şoh buyruğiga köra eşitgan va yodida qolganini yozganini bildiradi.

Asarda Boburnoma voqealarining davomi bayon qilinadi, 15-asr oxiri — 16-asr boşlaridagi Movarounnahr, Afğoniston va Hindistonning siyosiy, tarixiy, ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy hayoti haqida söz boradi. Bobur hukmronligi davri qisqaça, Humoyun davri batafsil yoritilgan.

Gulbadan begim saroy olimlarining ziyrak va bezakli nasridan farqli ölaroq, nisbatan sodda fors tilida yozgan. Bu uslub otasi Boburning «Boburnoma»dagi töğridan-töğri bayoniga öxşaydi. Bobur vafot etganda u sakkiz yoşda bölgani uçun dastlabki qismlar saroydagi keksa ayollardan eşitilgan hikoyalarga tayanadi. Asosiy qism Humoyunning siyosiy faoliyati, harbiy sinovlari va surgunini aks ettiradi.

Asar Muğal saroyining içki turmuşi — harami haqidagi oçiq bayoni bilan qadrlanadi. Unda ayollar uruş, diplomatik muzokaralar va davlat işlarini yaxşi kuzatgani, saroy esa Kobul, Agra va Lohur oraliğida köçib yuruvçi katta ördu kabi yaşagani aytiladi.

Asardagi lavhalardan: Bobur Hindistonni egallagaç katta oltin tanga zarb ettirib, masxaraboz Asasning közini boğlab, böyniga osişni buyurgan; Humoyun 22 yoşida oğir kasal bölganda Bobur uning karavoti atrofida tört kun aylanib, öz joni evaziga öğlining şifosini tilagan, Humoyun tuzalgan, Bobur esa kasal bölib 47 yoşida vafot etgan; Humoyunning 13 yoşli Hamida Bonu begimga uylanişi (ulardan Akbar tuğilgan).

Asar töliq tugallanmagan. Yagona qölyozma nusxasi 1552-yilda, Humoyunning isyonkor ukasi Komron Mirzoning kör qilinişi bayonida jumla örtasida uziladi. Ayrim olimlar Gulbadan begim asarni dastlab çiğatoy turkiy tilida yozgan, hozirgi matn esa juda erta tarjima bölişi mumkin, deb taxmin qiladi.

Asarning 80 varaqdan iborat yagona qölyozmasi Britaniya muzeyida saqlanadi. U Hindistonda polkovnik G. V. Xemilton tomonidan qölga kiritilgan; uning vafotidan söng beva xotini 1000 dan ortiq qölyozmadan iborat töplamni 1868-yilda Britaniya muzeyiga sotgan. 1901-yilda A. S. Beverij asarni ingliz tiliga tarjima qildi; şundan keyingina u xalqaro tarixşunoslikka ma'lum böldi. Beverij tarjimasining qoğoz muqovali naşri 2001-yilda Hindistonda çop etilgan. Bengal tilidagi tarjimasi (Pradoş Çattopadhyay) 2006-yilda Çirayata Prokaşan naşriyotida çiqqan. Özbek tiliga S. Azimjonova tarjima qilgan.

Abulfazl Allomiy «Akbarnoma» asarida «Humoyunnoma»dan keng foydalangan. Zamonaviy tarixçilar asarni Muğal harami hayotini oçiq aks ettirgani uçun yuksak qadrlaydi.