Sahihi termiziy

«Sahihi Termiziy» — Abu Iso Muhammad Termiziy tuzgan hadis töplami. U sunniylikdagi oltita işonçli hadis töplamidan biri hisoblanadi. Asar «Sunani Termiziy», «Jomeʼ at-Termiziy» va «al-Jomeʼ al-kabir» («Katta töplam») nomlari bilan ham yuritiladi.

Özbekça Vikipediyadagi ma'lumotga köra, töplam Termiziyning 20 yil davomida özga yurtlarda hadislarni örganib, yiğişi natijasida vujudga kelgan. Unda aytilişiça, muallif uni ustozi va zamondoşi Buxoriy bilan maslahatlaşib tuzgan. Rus va ingliz tilidagi maqolalarda asar hijriy 250–270-yillarda (milodiy taxminan 864–884) tuzilgani körsatiladi. Ingliz tilidagi maqolaga köra, u işni 250-hijriy yildan keyin boşlab, 270-hijriy yil 10-zulhijjada (884-yil 9-iyun) tugatgan. Al-Kattaniga köra, Termiziy kitobini «al-Jomeʼ al-kabir» deb atagan, köpçilik esa uni «Sunan» deb ataydi.

Töplam fiqh boblari tartibida joylaştirilgan. Rus tilidagi maqolaga köra, unda 3962 ta hadis bor va u ellik bobga bölingan. Ingliz tilidagi maqolada hadislar soni taxminan 4330 (hozir taxminan 4400) deyiladi. Boblar soni ellik deyilsa-da, bu 46 kitob ekani haqida bahs bor. Ahmad Muhammad Şokir naşrida esa 49 bob keltirilgan.

Özbekça maqolaga köra, asar tartibining ixçamligi va takrorining ozligi bilan ajralib turadi. Har bir bobdagi hadisdan keyin şu mavzuda rivoyat qilgan sahobalarning ismlari sanaladi, fiqhiy masalalarda faqihlarning fikrlari keltiriladi. Har bir hadisning işonarlilik darajasi aniqlanadi, hadis sahih, hasan yoki zaif ekani körsatiladi. Özbekça maqolada kitobda Imomi A'zam mazhabi jihatlari e'tiborga olingani ham aytiladi.

6 jilddan iborat «Sahihi Termiziy»ning 1-jildi özbekçaga tarjima qilinib, 1999-yil Toşkentda naşr etilgan. Ingliz tilidagi maqolada Ahmad Muhammad Şokirning 1937–1965-yillarda Qohirada 5 jildda çop etilgan naşri arabça matnning mavzular böyiça andozaviy tasnifini beradigan naşr sifatida körsatilgan.

Rus tilidagi maqolaga köra, kitobdagi hadislar keyinçalik fatvo çiqarişda işlatilgan va turli mazhablar qaraşlari uçun muhim manba bölgan. Sunniy ulamolar uni oltita asosiy töplam orasida beşinçi öringa qöyadi. Ingliz tilidagi maqolada esa u oltita kitobning törtinçisi deyilgan, şu bilan birga kuç jihatidan beşinçi örinda turişi aytilgan. Ibn al-Asir asarni «eng yaxşi kitoblardan, foydasi eng köp, tartibi eng yaxşi, takrori eng kam» deb ta'riflagan. Ibn al-Javziy kitobda 23 yoki 30 ta toqma hadis bor degan, as-Suyutiy bu fikrni haddan taşqari qattiqqöl deb hisoblab, toqma hadis yöq degan xulosaga kelgan. Al-Albaniy 16 ta toqma hadis aniqlagan. Asarga Ibn al-Arabiy, Ibn Rajab, Anvar Şoh Kaşmiriy, Muborakfuriy va boşqalar şarh yozgan.