Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar

„Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar“ (arabça asl nomi „Alosor al boqiya an alqurun alholiya“) — Abu Rayhon Beruniyning ensiklopedik asari. Ilmiy adabiyotda köpinça „Xronologiya“ deb ham ataladi.

Uzbekça Vikipediya ma'lumotiga köra, Beruniy asarni 27 yoşida Xorazmda yozib tugatgan. Inglizça Vikipediyada esa asar 1000-yilda (hijriy 390/1) yozilgani, Beruniyning birinçi yirik asari ekani, u yigirma yoşlarining oxirida Gurganda ziyoriylar hukmdori Qobus saroyida tuzilgani va Qobusga bağişlangani aytiladi. Şunday qilib, asar yozilgan joy haqida manbalar bir-biriga zid: biri Xorazmni, ikkinçisi Gurganni körsatadi.

Asar 20 dan ortiq qölyozma nusxada saqlanadi. Eng qadimgisi — Istanbuldagi Bayazid 4667-raqamli nusxa (hijriy 603, milodiy 1206/07-yil). Edinburgdagi universitet kutubxonasi nusxasi (MS Or. 161) 1307–1308-yillarda Ibn al-Kutbi tomonidan yaratilgan; unda 179 varaq va 25 ta rasm bor. Parijdagi Fransiya milliy kutubxonasi nusxasi (MS Arabe 1489) uning usmonli davridagi yaqin nusxasidir.

Asar turli xalqlarning yil hisoblari va taqvimlarini qiyosiy örganadi, ularni matematik, astronomik va tarixiy tadqiqotlar bilan asoslaydi. Unda Örta Osiyo xalqlari, xorazmliklar, sögdliklar, yahudiylar, yunonlar va boşqa xalqlarning bayramlari, maşhur kunlari, ijtimoiy, madaniy va ilmiy hayoti, urf-odatlari va dunyoqaraşi, şuningdek, Örta Osiyoning arablar tomonidan bosib olinişi haqida ma'lumot berilgan.

Beruniy Xorazm turkiy aholisi qöllagan yil nomlarini (siçqon, od, bars, tuşqon, lyu, ilon, yun, kuy, piçin, tagiru, tunguz) va turkça oy nomlarini keltiradi. Asarda astronomiya, matematika, fizika, xaritagrafiya kabi fanlarga oid kuzatişlar ham bor. Inglizça manbaga köra, astrolyabiya bayonida Beruniy ortografik silindrik proyeksiyani öz kaşfiyoti deb hisoblagan va yana ikki yangi proyeksiyani tasvirlagan. Muallif empirik kuzatiş, tanqidiy tahlil va madaniyatlarni qiyoslaşga e'tibor beradi.

Asar Yevropada 19-asrning ikkinçi yarmida ma'lum bölgan. Nemis şarqşunosi E. Zaxau arabça matnni 1876–78-yillarda (inglizça manbada — Leypsig, 1878), inglizça tarjimani 1879-yilda naşr ettirgan; tarjima „Şarq xalqlarining tarixi“ (inglizça: „The Chronology of Ancient Nations“) nomi bilan çiqqan. Eronlik olim Sayrafiy 1943-yilda Tehronda fors tilidagi naşrni çiqargan. Rusça tarjima 1957-yilda, özbekça tarjima 1968-yilda Toşkentda Beruniyning „Tanlangan asarlari“ turkumida (1-jild) Özbekiston Fanlar akademiyasi Abu Rayhon Beruniy nomidagi Şarqşunoslik instituti tomonidan naşr qilingan.

Inglizça Vikipediyaga köra, asar naşridan keyin asrlar davomida musulmon hududlari tarixi böyiça asosiy ma'lumotnoma bölib xizmat qilgan. Beruniyning usuli tarix, geografiya va antropologiya sohalaridagi keyingi olimlar uçun namuna bölgani ta'kidlanadi.