Somali

Somali tili (özini Af Soomaali deb ataydi) — afrosiyo tillar oilasining kuşit tarmoğiga mansub til. U somaliliklarning ona tili bölib, Somali va unga qöşni hududlarda hamda somalilar diasporasida keng qöllanadi.

Somali tili afrosiyo oilasining kuşit tarmoğida, aniqroği, past tekislik şarqiy kuşit tillari guruhida afar va saho tillari bilan birga tasniflanadi. Unga yaqin tillar sifatida oromo va afar tilleri ham tilga olinadi. Kuşit tillari orasida somali tili eng yaxşi örganilgani hisoblanadi. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, uni örganiş 19-asr oxiriga borib taqaladi; rus tilidagi Vikipediyada esa tilni örganiş taxminan 1900-yildan boşlangani aytiladi. Rus Vikipediyasida somali tilini örgangan dastlabki yevropalik tadqiqotçilar sifatida Leo Reyniş (1832–1919) va Bogumil Andjeyevskiy (1922–1994) tilga olinadi.

Somali tilining lahjalari uç asosiy guruhga bölinadi: şimoliy somali, benadir (qirğoq somalisi) va maay. Şimoliy somali standart somali tilining asosi hisoblanadi va aholining köpçiligi şu lahjada sözlaşadi. Benadir Hind okeani qirğoğida, jumladan Mogadişoda tarqalgan. Maay asosan mamlakat janubidagi digil va mirifle (rahanvayn) uruğlari orasida qöllanadi; şimoliy somali bilan qisman özaro tuşunarli, ta'lim va ommaviy axborotda odatda işlatilmaydi. Rus Vikipediyasida digil va maay ba'zan alohida tillar sifatida qaralişi ham qayd etilgan.

Somali tilida Somali, Jibuti, Efiopiya, Keniya va Yamandagi somali yaşaydigan hududlarda hamda diasporada gaplaşiladi. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, 2021-yilda sözlaşuvçilar soni taxminan 24 million bölgan, ularning 17 millioni Somalida yaşaydi; mamlakat aholisining taxminan 95 foizi bu tilda gapiradi. Rus Vikipediyasida aniq son noma'lum ekani, baho 15–25 million kişi ekani aytiladi. Fuqarolar uruşi tufayli sözlaşuvçilar dunyo böylab tarqalgan; yangi jamoalar Yaqin Şarq, Şimoliy Amerika va Yevropada paydo bölgan.

Somali konstitutsiyaga köra arab tili bilan birga Somalining rasmiy tili hisoblanadi; Somalilend va Efiopiyada ham rasmiy til. Jibutida milliy til, Keniyada tan olingan ozçilik tili. 1973-yil yanvaridan rasmiy milliy til maqomiga ega bölgan, keyin ta'lim tili sifatida joriy etilgan. Tilni 2013-yil iyunda Jibuti şahrida taşkil etilgan Mintaqaviy somali tili akademiyasi muhofaza qiladi.

Hozirda til rasman somali lotin alifbosida yoziladi. Arab yozuvi va bir neçta mahalliy yozuvlar (osmanya, kaddare, borama) norasmiy qöllanadi. Islom tarqalişi bilan boğliq holda mustamlakadan oldin arab yozuvi işlatilgan. Osmanya yozuvi rus Vikipediyasida 1920-yilda paydo bölgani aytiladi. Ikkala manba 1972-yilda lotin yozuvi rasmiy alifbo sifatida qabul qilinganini bildiradi.

Somali tili agglyutinativ til bölib, fleksiya belgilariga ham ega. Unda 22 undoş fonema va 5 asosiy unli bor; unlilar uyğunlaşadi. Ohang fonemali, biroq u ton tilimi yoki talaffuz urğusi tizimimi, bu haqda ilmiy bahs bor: Andjeyevskiy (1954) ton tili deydi, Banti (1988) esa ohang tizimi deb hisoblaydi. Böğin tuzilişi (C)V(C).

Gap tartibi: ega–töldiruvçi–kesim. Ot birikmasida ot sifatdan oldin keladi. Birinçi şaxs köplikda inklyuziv va eksklyuziv şakllar farqlanadi. Köplikdagi otlar odatda birlikka qarama-qarşi jinsda böladi.

Luğatda arab tilidan özlaşmalar köp (taxminan 20 foiz, asosan diniy, ma'muriy va ta'lim sohalarida); italyan va ingliz tillaridan ham özlaşmalar bor.