Amis

Amis (öz nomi: Sowal no ʼAmis yoki Pangcah) — Tayvanning şarqiy qirğoğida yaşovçi amis (ami) xalqining tili. Ingliz tilidagi Vikipediyada u formoza tillari içida eng yirigi sifatida tilga olinadi.

Amis — formoza tillaridan biri. U lahja klasteri hisoblanadi. Ingliz tilidagi Vikipediyada beşta lahja sanaladi: janubiy amis, tavalong-vataan, markaziy amis, çengkung-kwangshan va şimoliy amis (nanşi amis; unga nataoran ham kiradi). Rus tilidagi Vikipediyada lahjalar quyidagiça berilgan: şimoliy variantlar (sakizaya va nataoran), tavalong-vata'an, markaziy va janubiy lahjalar guruhi; janubiy guruhga malan va xengçun-amis kiradi. Şimoliy variantlar ayrim manbalarda alohida tillar sifatida ajratiladi. Sakizaya şimoldagi amislar orasida tarqalgan, yöqoliş arafasidagi til bölib, şimoliy amis lahjasi bilan özaro tuşunilmaydi, deb yoziladi.

Amisda şimolda Xualyen, janubda Taydun oraliğida gaplaşiladi. Yana bir guruh sözlaşuvçilar Xengçun yarimorolida, orolning janubiy uçiga yaqin joyda yaşaydi. Xualyen va Taydun kabi amislar köp yaşaydigan hududlarda hukumat xizmatlari va ommaviy axborot vositalari amis tilida ham, mandarin tilida ham eşittiriş va körsatuvlar beradi.

1995-yilgi ma'lumotlarga köra, 20 yoşgaça bölgan amislarning juda oz qismi öz tilida gaplaşgan. Ingliz tilidagi Vikipediyada taxminan 200 000 etnik amisdan qançasi tilni bilişi noma'lum, deyiladi; rus tilidagi Vikipediyada 2020-yilgi röyxatga oliş böyiça etnik amislar soni 215 377 deb berilgan, ulardan qançasi tilni bilişi noma'lum. Ingliz tilidagi manbada Tayvan tub aholisining uçdan bir qismi amis tilida gaplaşişi aytilgan.

Amis lotin alifbosida yoziladi. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, alifbo 23 belgidan iborat. Amaliy imloda /ts/ — ⟨c⟩, /j/ — ⟨y⟩, /ʡ/ — ⟨ʼ⟩, /ʔ/ — ⟨^⟩, /ɮ/ — ⟨d⟩, /ŋ/ — ⟨ng⟩, /ʜ/ — ⟨x⟩ bilan yoziladi.

2017-yildan amis tili Tayvanda rasmiy maqomga ega. 2015-yilda tilni saqlab qoliş uçun Tayvan tilşunoslari iOS va Android uçun bepul Moedict Amis dictionary ilovasini yaratdi. Loyihada 19-asr va 20-asr boşidagi bir neça luğat raqamlaştirildi va u ommaviy hamkorlik (crowdsourcing) orqali amalga oşirildi. Işlab çiquvçilar orasida amis qişloqlarida işlagan va özining fransuzça-amisça luğatini tuzgan 82 yoşli katolik ruhoniysi Moris Puanso ham bölgan.

Markaziy lahjada uçta asosiy unli bor: /i a u/. Qisqa şva (e harfi bilan yoziladi) ba'zi sözlarda fonema bölişi mumkin, masalan malmes «ğamgin» va ʼnem «olti»; biroq şva iştirokidagi minimal juftliklar ma'lum emas. Urğu odatda oxirgi böğinga tuşadi.

Undoşlar talaffuzi lahjalar böyiça farq qiladi. Masalan, /ɮ/ Fengbin şahrida tiş oraliği frikativ [ð], Kangkoda esa lateral [ɮ̪], şimolda portlovçi [d̪] sifatida talaffuz etiladi. Epiglottal undoşlarning tavsifi manbalarda bir-biriga zid.

Fe'llar nisbatan köp şaklga ega: aniqlik gaplari, aniq va majhul nisbat, buyruq, istak va taqiq mayllari. Kelişiklar kelişik yuklamalari bilan ifodalanadi. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, ikki xil söz tartibi bor: «umumiy» va «maxsus». Masalan, Mifacaʼ ko kaying to rikoʼ — «Yoş ayol kiyim yuvyapti» (fe'l–ega–töldiruvçi tartibi).