Kavalan

Kavalan (Kvalan, Kebalan yoki Kbalan nomlari bilan ham ataladi) — Tayvanning şimoli-şarqiy qirğoq hududida Kavalan xalqi (噶瑪蘭) gapirgan til. U Avstroneziya oilasining Şarqiy Formoza tillari guruhiga kiradi.

Kavalan Avstroneziya oilasining Şarqiy Formoza tillaridan biri hisoblanadi. Tsuçida (1985) fikriça, Lamkham (南崁, Nankan) va Poting (埔頂, Buding) tillaridan yiğilgan söz röyxatlari Kavalanga eng yaqin. Li (2001) esa ularni «Basay» tillari qatoriga kiritadi. 2017-yilda turlarni muhofaza qilişdagi EDGE körsatkiçi bilan ötkazilgan tadqiqotda Kavalan juda xavf ostida bölsa-da, Avstroneziya tillari orasida leksik jihatdan eng alohida tillardan biri ekani aniqlangan.

Kavalan endi öz dastlabki hududida gapirilmaydi. 1930-yilga kelib u faqat uy tili sifatida işlatilgan. 1987-yilda hamon Atayal hududlarida gapirilgan. 2000-yilda til 24 nafar sözlaşuvçiga ega, ammo yöqoliş arafasidagi til sifatida qayd etilgan. Hozirgi Kavalan sözlaşuvçilarini Amis xalqi qurşab turadi. Köpgina kavalanlar Amis, Tayvan, Mandarin va yapon tillarida ham gapira oladi.

Şimoldan janubga qarab quyidagi sözlaşuv jamoalari ajratiladi:

• Kariawan (Jialiwan, 加禮宛) — Hualien yaqinida, ilgari Sakizaya tilida gapirilgan hudud;
• Patʀungan (Xinşe, 新社) — Hualien şahridagi Fungpin (豐濱鄉) tumanida;
• Kulis (Lide, 立德);
• Kralut (Zhangyuan, 樟原).

Bu jamoalar şarqiy Tayvanda joylaşgan va şimoldagi Kariawan, Sahut, Tamayan kabi qadimiy aholi punktlari nomi bilan atalgan; kavalanlar dastlab şu yerlardan köçib kelgan.

Kavalanda 15 undoş va 4 unli tovuş bor. Proto-Avstroneziya tovuşlari quyidagiça qöşilgan: *n, *N, *j, *ɲ — n; *t, *T, *c — t; *d, *D, *Z — z; *s, *S — s; *q, *ʔ, *H tuşib qolgan. Ayrim tovuşlar ajralgan: *k — q va k; *l — r va ʁ (R deb yoziladi); *a — i (q yonida) va a.

Tilda undoş birikmalarining katta töplami bor. Kavalan geminat (qöş) undoşlarga ega ikki Formoza tilidan biri; ikkinçisi — Basay. Gemination şimoliy Filippin tillarida ham keng tarqalgan, Markaziy Filippin tillarida esa (Rinconada Bikoldan taşqari) uçramaydi.

Morfologiyada otlar birinçi böğinda /a/ ning yöqligi, fellar esa mavjudligi bilan farqlanadi. Böğin tuzilişi (C)(C)V(C)(C). Qöşimçalar orasida m- va -um-/-m- (agent fokusi), -in/-n- (ni- ning variantlari, patsiyent), -a (irrealis patsiyent fokusi), -an (örin fokusi, otlaştiruvçi), -i (buyruq, patsiyent fokusi), pa- (kauzativ), qa- (kelasi zamon) bor. Boşqa köpgina Formoza tillaridan farqli, *-en qöşimçasi yöq.

Sintaksisda köplab kelişik körsatkiçlari qöllanadi: boş kelişik a/ya, oblik ta, tu, qaratqiç na, ni, örin sa, ta- -an. Fokus turlari: agent, patsiyent, örin, vosita va foyda oluvçi.