Matsu dialect
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Matsu dialekti (Şarqiy Min tilida: Mā-cū-uâ, xitoyça: 馬祖話) — Tayvanga qaraşli Matsu orollarining mahalliy dialekti. Mahalliy sözlaşuvçilar uni Bàng-huâ (平話) ham deb ataydi; bu «kundalik hayotda sözlaşiladigan til» degan ma'noni bildiradi.
Tasnifi
13Matsu dialekti Şarqiy Minning Fuzhou lahjasiga kiruvçi şeva hisoblanadi. U Fuzhou lahjasining boşqa bir şevasi — Çangle dialektiga ança yaqin.
Tarqalişi va sözlaşuvçilar
13Dialekt Matsu orollarida (Lienchiang okrugi, Tayvan) qöllanadi. U Lienchiang okrugida jamoat transporti e'lonlari uçun qonunan belgilangan tillardan biri sifatida e'tirof etilgan. Materialda sözlaşuvçilar soni keltirilmagan.
Tarixi
13Avval Matsu orollaridagi Şarqiy Min navlari umumiy fuzhoucha guruhning bir qismi deb qaralgan. Jamoat transportida e'lon tillari tengligini himoya qiliş haqidagi 2000-yilgi qonun dialektni «Şimoliy Fujian (Fuzhou) tili» (閩北（福州）語) nomi ostida jamoat transportida qöllaşni belgilagan.
1949-yilda Xitoy Xalq Respublikasi taşkil topgaç, Matsu orollari Fujian provinsiyasining qolgan qismidan ajralib qoldi. Sovuq uruş davrida Xitoy Respublikasi (hozir Tayvan oroli bilan, materik Xitoysiz) va XXR örtasida aloqa va qatnov uzilgani sababli, Matsu orollarining öziga xosligi Fuzhoudan alohida şakllandi. Şundan keyin orollardagi Şarqiy Min navlari «Matsu dialekti» sifatida qaralib, Xitoy Respublikasi uni 2017-yilda «ona til» sifatida tan oldi.
Xususiyatlari
13Tu (2006) Beigan orolidagi keksa sözlaşuvçilar asosida dialektda 17 undoş (boş tovuş), 46 rim (qofiya qismi) va 7 ton borligini aniqlagan. /β/ va /ʒ/ faqat boğliq nutqda uçraydi.
Köplab rimlar juft bölib keladi: biri yopiq rim (緊韻), ikkinçisi oçiq rim (鬆韻). Ular tonlar bilan çambarças boğliq: tekis ton (平聲), kötariluvçi ton (上聲) va «yengil kiriş toni» (陽入) yopiq rimlar bilan, ikkala «ketiş tonlari» (去聲) va «qoronği kiriş toni» (陰入) oçiq rimlar bilan öqiladi. Yopiq yoki oçiq böliş unlining balandligiga taalluqli.
Dialektda ton sandxi (tonlarning qöşni böğinlar ta'sirida özgarişi) qoidalari juda keng: gapda faqat oxirgi aytilgan böğin bu qoidalardan çetda qoladi. «Qoronği kiriş tovuşi» ikki turga bölinadi: /-k̚/ bilan tugaydigan (A) va /-ʔ/ bilan tugaydigan (B). Zamonaviy nutqda yakka holda oxirgi portlovçi tovuşni farqlaş qiyin, ikkalasi /-ʔ/ ga qöşilgan, ammo ton sandxida ular turliça harakat qiladi. Bu xususiyat Fuzhou kabi köplab zamonaviy Şarqiy Min navlariga ham xos. Ikki böğindan ortiq birikmalarda sandxi qoidalari yanada murakkablaşadi.
Bundan taşqari, ikki böğinli birikmalarda boş undoşlarning özaro moslaşuvi (initial assimilation) kuzatiladi. Ton sandxi tufayli oldingi böğinning rim turi özgarsa, uning rimi ham yopiq/oçiq qoidasiga moslaşadi (rime tensing). Masalan, 技師 («texnik») birikmasida 技 böğini ton özgarib, kötariluvçi tonga ötadi va yopiq rim bilan /ki˧ ly˥/ tarzida talaffuz qilinadi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Matsu dialect // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/192 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAMatsu dialect. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/192
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/192
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.