Yunon tili

Yunon tili (yunonça: ελληνικά) — hindyevropa tillari oilasiga mansub til. U Yunoniston va Kiprning rasmiy tili bölib, yozma tarixi ming yillar davom etgan.

Yunon tili hindyevropa tillari oilasida alohida tarmoqni taşkil etadi. Özbekça Vikipediyada u qadimiy makedon tili bilan birga alohida yunon guruhi sifatida körsatilgan. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, qadimgi tillardan unga eng yaqinlari qadimgi makedon (ba'zi tilşunoslar uni yunon tilining lahjasi deb hisoblaydi), arman va frigiya tillari; boşqa hindyevropa tillaridan hind-eron tillari unga yaqin turadi. Hozir yunon guruhining yagona vakili — yunon tilining özi, ammo sakon, kappadokiya va pont lahjalari ba'zan alohida tillar sanaladi.

Yunon tili Yunoniston va Kiprning davlat tili, Yevropa Ittifoqining 24 ta rasmiy tilidan biri. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, undan kamida 13,5 million kişi foydalanadi; rus tilidagi Vikipediyada yunon tilini ona tili deb hisoblovçilar soni taxminan 14 million deyilgan. Til Albaniyaning janubida, Italiyaning Kalabriya va Apuliya mintaqalarida ham tarqalgan. AQSH, Avstraliya va Kanadadagi yunon diasporasi orasida ham işlatiladi. Albaniyada Gyirokastra va Saranda okruglarida yunon tili hamrasmiy sifatida qöllanadi.

Yunon tilining dastlabki yozma yodgorliklari miloddan avvalgi 14–12-asrlarga oid bölib, Krit-Miken böğinli yozuvida (çiziqli B) bitilgan. Yunon alifbosi, ehtimol, fenikiya yozuvi asosida paydo bölgan; unda yozilgan dastlabki yodgorliklar miloddan avvalgi 8–7-asrlarga tegişli. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, bu alifbo taxminan 2800 yildan beri qöllanadi. 1982-yilgaça yozuvda uç xil urğu va ikki xil nafas belgisidan iborat politonik tizim işlatilgan; 1982-yildan bitta urğu belgisi va dieresisli monotonik tizim rasman qöllanadi.

Özbekça Vikipediyada yunon tili tarixi bosqiçlari: arxaik davr (mil. av. 14–12-asrlardan 8-asrgaça), klassik davr (mil. av. 8–7-asrlardan 4-asrgaça), ellinistik davr (mil. av. 4–1-asrlar) va sönggi yunon davri (mil. 1–4-asrlar). Klassik davrda ioniy, attika va eoliy lahjalarida boy adabiyot yaratilgan; mil. av. 5-asr oxirlarida attika lahjasi adabiy tilga aylangan. Ellinistik davrda attika va ioniy lahjalar asosida umumyunon tili — koyne şakllangan. Keyingi bosqiçlar — vizantiya (örta yunon) va yangi yunon tillari. 19–20-asrlarda Yunonistonda ikki şakl — kafarevusa va dimotika mavjud bölgan; 1976-yildan dimotika rasmiy til hisoblanadi.

Yunon tili leksikasi boy: sof yunonça qatlam bilan birga som tillari, fors va lotin tillaridan özlaşgan sözlar bor. Lotin tili bilan birga u hozirgi ilmiy va texnik terminologiyaning manbai bölib qoldi. Qadimgi yunon tilida uç turdagi otlar turlanişi, beşta kelişik va rivojlangan fel zamonlari tizimi bölgan. Yangi yunon tilida otlar uç jinsda (erkak, ayol, örta), ikki sonda va tört kelişikda özgaradi; egalik va qaratqiç kelişiklari ma'nolari qorişgan. Aniq artikl keng qöllanadi, haqiqiy infinitiv yöq.