Northern Ndebele
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Northern Ndebele (şimoliy ndebele, isiNdebele) — Zimbabveda sözlaşiladigan Nguni tili. U zulu tiliga yaqin; ayrim olimlar uni zulu tilining şevasi deb hisoblaydi.
Tasnifi
13Northern Ndebele Nguni tillari guruhiga kiradi. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, zulu va şimoliy ndebele örtasida grammatika, leksika va intonatsiyada farqlar bor, ammo ikkala tilning leksikasi 85 foizdan köproq umumiy. Anthony Trevor Cope va Cyril Nyembezi kabi nguni tilşunoslari şimoliy ndebeleni zulu tilining şevasi deb hisoblaydi, Langa Khumalo kabi boşqalar esa uni alohida til deb biladi. Material muallifi bunday hollarda til va şeva örtasidagi çegara köpinça obyektiv tilşunoslik mezonlariga emas, subyektiv va siyosiylaşgan fikrlarga tayanişini qayd etadi.
Janubiy Afrikadagi janubiy ndebele (Transvaal ndebele) tili bilan şimoliy ndebele alohida, lekin qarindoş tillar bölib, ular örtasida ma'lum darajada özaro tuşuniş mavjud. Şimoliy ndebele zulu tiliga yaqinroq, janubiy ndebele esa Nguni ildizlarini saqlagan holda sotho tillari ta'sirini olgan. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, Zimbabve ndebelesi Janubiy Afrika ndebele tillari bilan yaqin qarindoş emas, garçi ular bilan bir qança umumiy xususiyatlarga ega.
Tarqalişi va sözlaşuvçilar
13Bu tilda Zimbabvedagi Matabelelend (Bulavayo atrofi) aholisi, şuningdek Botsvanadagi bir neça qişloq aholisi sözlaşadi. Özlarini amaNdebele deb ataydilar. Til yana tebele, sindebele, isiNdebele saseNyakatho kabi nomlar bilan ham ataladi.
Yozuvi
13Alifbo lotin yozuviga asoslangan va quyidagi harf birikmalarini öz içiga oladi: a, b, bh, c, d, dl, e, f, g, hh, hl, i, j, k, kh, l, m, n, ng, ny, o, p, ph, q, s, t, th, tlh, tj, tjh, tş, ts, u, v, w, x, y, z.
Tarixi
13Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, Zimbabvedagi matebele xalqi zulular bilan boğliq: zulu yetakçisi Mzilikazi (zulu qiroli Shakaning sarkardalaridan biri) 19-asr boşida Mfekane davrida Zulu qirolligini tark etib, 1839-yilda hozirgi Zimbabve hududiga yetib kelgan. Matabelelar tomonidan böysundirilgan köplab mahalliy aholi Mzilikazi qirolligiga singib ketgan. Tilning ma'lum bölgan birinçi (juda nomukammal) leksikografik tavsifi «Matabele and Makalaka Vocabulary» kitobida berilgan.
Xususiyatlari
13Fonetika
Tilda beşta unli fonema bor: a, e, i, o, u. Undoşlarda jarangli (nafasli) allofonlar uçraydi. Ndebeledagi /t͡ʃ/ tovuşi odatda zulu tilidagi /ʃ/ ga mos keladi.
Şimoliy ndebelede ön beşta çertma undoş bor. Ular c, q va x harflari bilan yoziladi, har biri beştadan: c — tiş-alveolyar (masalan, cina «tugaş», cela «söramoq»), q — alveolyar-tanglay (qalisa «boşlamoq», qeda «tugatmoq»), x — lateral (xoxa «suhbatlaşmoq», ixoxo «baqa»).
Grammatika
Ot ikki asosiy qismdan — prefiks va negizdan iborat. Prefikslarga qarab otlar sinflarga bölinadi. Fe'l ega va töldiruvçi mansub sinfga mos prefikslar bilan belgilanadi. Ega bilan moslaşuv majburiy, töldiruvçi belgisi esa faqat töldiruvçi nutqda berilgan hollardagina qöllanadi.
Misol uçun salomlaşiş: «Livuke njani» — «Xayrli tong!».
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Northern Ndebele // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/205 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APANorthern Ndebele. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/205
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/205
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.