Samara

Samara (rus. Samara) — Rossiyaning Örta Volgaböyidagi şahar, Samara viloyatining ma'muriy markazi. 1935-yildan 1991-yilgaça Kuybişev deb atalgan. Şahar Volga daryosining çap sohilida, Samara daryosi Volgaga quyiladigan joyda joylaşgan.

Şahar nomi Samara daryosidan olingan. Samara qal'asi 1586-yilda podşo Fyodor Ioannoviç farmoni bilan Samara daryosining Volgaga quyilişi yaqinida barpo etilgan. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, qal'a knyaz G. O. Zasekin rahbarligida qurilgan; maqsad Örta Volgada kemalar qatnovini himoya qiliş va çegarani daşt bosqinlaridan saqlaş edi. Ingliz tilidagi Vikipediyada ham qal'a şu davrda Rossiyaning eng şarqiy çegarasini köçmançilar hujumidan himoya qilgan çegara posti bölgani aytiladi.

Şahar maqomi 1688-yilda berilgan (ingliz tilidagi Vikipediya). 1780-yilda Samara Simbirsk gubernyasining uyezd şahriga aylantirilgan, 1851-yil 1-yanvardan Samara gubernyasi markazi bölgan. 19-asrda don, çöçqa yoği, jun va teri savdosining yirik markazi hisoblangan. Keyinçalik 1928–29-yillarda Örta Volga viloyati, 1929–35-yillarda Örta Volga ölkasi markazi böldi; 1935-yilda Valerian Kuybişev nomiga qöyilib, Kuybişev viloyati markaziga aylandi.

Ikkinçi jahon uruşi davrida, 1941-yil oktyabrida Kuybişevga partiya va hukumat idoralari hamda xorijiy davlatlar elçixonalari köçirilgan; şahar Moskva qulagan taqdirda SSSRning zaxira poytaxti sifatida tanlangan edi. Bu qaror 1943-yilning yozida bekor qilingan. Uruşdan keyin mudofaa sanoati rivojlanib, şahar yopiq şaharga aylangan. 1991-yil yanvarida şaharga Samara nomi qaytarilgan. 2016-yilda u «Mehnat va jang şuhrati şahri», 2020-yilda «Mehnat jasorati şahri» unvonlariga sazovor bölgan. 2018-yilda Samara jahon çempionati öyinlari ötkazilgan şaharlardan biri böldi.

Şahar Saratov suv ombori çap sohilida, Samara Luka röparasida, Samara va Sok daryolari oraliğida joylaşgan. Uzunligi meridian böylab 50 km, kenglik böylab 20 km, maydoni taxminan 541 km². Eng baland nuqtasi — Tip-Tyav toği (286 m), eng past joyi dengiz sathidan 28 m. Iqlimi mötadil kontinental: yoz issiq, qiş mötadil sovuq va qorli; örtaça yillik harorat +6,1 °C.

Manbalarda raqamlar turliça: özbekça Vikipediyada aholi 1 171 000 kişi (2013), rus tilidagi Vikipediyada 2025-yil 1-yanvarda 1 154 223 kişi, ingliz tilidagi Vikipediyada 1,14 milliondan ortiq. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, Samara Rossiyada aholi soni böyiça 11-örinda (ingliz tilidagi Vikipediyada — töqqizinçi), aglomeratsiyada 2,7 mln dan ortiq kişi yaşaydi.

Samara maşinasozlik va metallga işlov beriş, metallurgiya, neftni qayta işlaş, neft kimyosi, oziq-ovqat, kosmik va aviatsiya sanoatining yirik markazi. Özbekça Vikipediyaga köra, aviakosmik texnika, motorlar, radioelektronika, podşipniklar işlab çiqariladi; göşt va yoğ mahsulotlari, «Rossiya» şokolad fabrikasi, Jiguli pivo zavodi faoliyat yuritadi. 2019-yil ma'lumotiga köra şaharda 150 dan ortiq yirik va örta sanoat korxonasi bor. Samara temir yöl tuguni va daryo portiga ega.

Şaharda Samara metropoliteni (1987-yildan), 10 ta oliy öquv yurti (jumladan Samara davlat universiteti), 4 ta teatr (Opera va balet teatri, Filarmoniya kabi) va 5 ta muzey (Ölkaşunoslik va Badiiy muzeylar kabi) bor. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, Samarada Rossiyadagi eng uzun daryo qirğoq xiyobonlaridan biri va Yevropadagi eng baland temir yöl vokzali binosi joylaşgan. Şahar gerbida zangori maydonda turgan oq yirtqiç eçki tasvirlangan.