Raşt tumani

Raşt tumani (tojikça: Nohiyai Raşt) — Tojikistondagi respublikaga böysunuvçi tumanlarning biri. 2001-yilgaça Garm tumani deb atalgan; markazi — Garm.

Sovet davridan oldin hozirgi tuman hududi Buxoro amirligining Qorategin bekligi tarkibida bölgan. 1920-yilda amirlik tugatilib, Buxoro Xalq Sovet Respublikasi tuzilgaç, Garm tyumeni (1920–1929) Garm viloyati tarkibida böldi; 1924-yildan u Tojikiston ASSR (Özbekiston SSR tarkibida) hududida edi. 1929-yil dekabrda Tojikiston SSR e'lon qilinib, tyumen Garm tumaniga aylantirildi va Garm okrugiga kirdi. 1931-yil 1-oktyabrda okrug tugatilib, tuman respublikaga bevosita böysunadigan böldi. 1938-yil 16-martdan yana Garm okrugi tarkibida, 1939-yil 27-oktyabrdan 1955-yilda tugatilgunga qadar Garm viloyati tarkibida böldi. 1955-yil 24-avgustdan tuman yana respublikaga böysunadi.

Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, 1920-yillarda Raşt hududi Örta Osiyodagi sovetlarga qarşi qözğolon — bosmaçilik harakatining markazlaridan biri bölgan. 1929-yilda qömondon Faizal Maksum Afğonistondan ötib Garmni qisqa muddat egallagan, keyin sovet kuçlari uni siqib çiqargan. 1950-yillarda Garm aholisining katta qismi hukumat tomonidan Tojikistonning ğarbiga majburan köçirilgan. 1992-yilda fuqarolar uruşi boşlanganda köp garmliklar islomiy muxolifat tomonida bölgan; uruşning keyingi davrida Garm şahri muxolifat nazoratida edi. 1998-yilda BMTning Tojikistondagi kuzatuvçilar missiyasining tört a'zosi öldirilgan. 2007-yil iyulda tumanda 5,5 balli zilzila bölgan.

2001-yil 28-apreldagi Tojikiston Oliy Majlisi Milliy Majlisining 190-sonli qaroriga binoan Garm tumani tarixiy Raşt viloyati xotirasiga Raşt tumani deb qayta nomlandi. 2010-yilda tumanda Tojikiston qurolli kuçlari bilan Özbekiston Islom harakati guruhlari örtasida qurolli töqnaşuvlar bölgan.

Tuman maydoni 4613 km² (inglizça Vikipediyada — taxminan 4600 km²). Tuman markazi Garm Surxob daryosining öng qirğoğida, Qorategin va Pyotr I toğ tizmalari oraliğida, Duşanbedan 185 km şarqda joylaşgan. Garm Pomir-Oloy toğlaridagi tarixiy Qorategin hududining poytaxti va Buyuk ipak yöli böyidagi aholi punktlaridan biri sifatida örta asrlardan ma'lum. Tuman ğarbda Vahdat şahri, şarqda Lahş tumani bilan çegaradoş; janubda Nurobod, Sangvor va Tojikobod tumanlari bor, şimolda Suğd viloyatining şarqiy çiqiqi va Qirğiziston bilan davlat çegarasi ötadi. Komarob, Yasman va Hoit daralari dam oliş uçun eng yaxşi joylar hisoblanadi.

Aholi soni 2022-yil 1-yanvarda 131,1 ming kişi (rus tilidagi Vikipediya); 2020-yil yanvar hisob-kitobi böyiça 127,4 ming (ingliz tilidagi Vikipediya). Aholi garmlik tojiklar deb ataladi. Garm posyolkasi 112 gektarni egallaydi, unda 1103 oila, jami 9014 kişi yaşaydi. Tuman 14 jamoatdan iborat: 2 tasi posyolka (Garm va Navobod), 12 tasi qişloq jamoatlari; tarkibida 155 qişloq bor. Tumanda 67 umumiy ta'lim maktabi, 19 örta va 26 boşlanğiç maktab faoliyat yuritadi, öquvçilar soni 30 246. Markaziy tuman kasalxonasidan taşqari 50 tibbiy punkt işlaydi. Birinçi şifoxona 1925-yilda Qizil Armiya uçun oçilgan, aholi uçun kasalxona 1931-yildan keyin paydo bölgan.

Aholi asosan dehqonçilik, çorvaçilik, kartoşka yetiştiriş va boğdorçilik bilan şuğullanadi. Tumanda kömir, alyuminiy va marmar zaxiralari bor. Yasman jamoatidagi Nazarailoq konidan qazib olinadigan kömir yoniş harorati böyiça respublikada noyob hisoblanadi. Şuningdek, şifobaxş deb sanaladigan mineral buloqlar mavjud.