Kirmon

Kirmon (fors. کرمان) — Eronning janubi-şarqidagi şahar, Kirmon ostonining ma'muriy markazi. Yirik savdo-transport punkti va hunarmandçilik markazi hisoblanadi.

Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, şahar milodiy 3-asrda Sosoniylar imperiyasi asosçisi Ardaşir I tomonidan mudofaa postu sifatida Veh-Ardaşir nomi bilan barpo etilgan. 642-yildagi Nahovand jangidan keyin şahar musulmonlar hukmronligi ostiga ötgan. 10-asrda hokimiyat Buvayhiylar amirlariga ötgan, şahar va viloyat 10-asr oxirida Mahmud Ğaznaviy qöliga tuşgan. Kirmon nomi 10-asrda qabul qilingan.

Saljuqiylar davrida (11–12-asrlar) Kirmon amalda mustaqil bölib, Ummon va Forsni egallagan. 1271-yilda Marko Polo şaharga taşrif buyurganida u Fors körfazini Xuroson va Markaziy Osiyo bilan boğlovçi yirik savdo markaziga aylangan edi. Keyinçalik şahar turli bosqinçilar tomonidan köp marta talon qilingan. Safaviylar davrida Kirmon tez kengaygan, gilamlar Angliya va Germaniyaga çiqarilgan.

1794-yilda Zandiylar sulolasining oxirgi tayançi sifatida şaharOğa Muhammadxon Qojar qöşinlari tomonidan olti oy qamal qilingan. Şahar qulagaç, aholining köpi öldirilgan yoki kör qilingan; rus tilidagi Vikipediyada 20 ming erkak kör qilingani, oxirgi zandiy hukmdori Lutfalixon kör qilinib, bölaklab öldirilgani aytiladi.

Rus tilidagi Vikipediyaga köra, 2024-yil 3-yanvarda şaharda terakt sodir bölib, 94 kişi halok bölgan, 284 kişi yaralangan.

Kirmon Lut çölining baland çekkasida, Eronning janubi-markaziy qismida joylaşgan va toğlar bilan öralgan. Tehrondan taxminan 800 km janubi-şarqda, katta tekislikda yotadi. Dengiz sathidan balandligi inglizça va rusça manbalarda 1755 m, özbekça Vikipediyada 1900 m deb berilgan. Janub va janubi-şarqdagi toğlar yil böyi qor bilan qoplangan. Iqlimi sovuq çöl iqlimi: yozi issiq, qişi salqin yoki sovuq. Yillik yoğin miqdori inglizça Vikipediyada taxminan 148 mm, rusça Vikipediyada taxminan 135 mm; rusça manbaga köra, yoğinning deyarli hammasi dekabrdan aprelgaça yoğadi.

Şahar aholisi 1996–1997-yillarda 385 ming kişi bölgan. 2006-yilgi röyxatda 496 684, 2011-yilda 534 441, 2016-yilda 537 718 kişi qayd etilgan. Rusça Vikipediyada 2012-yil uçun 573 449 kişi körsatilgan. Aholining asosiy qismini forslar taşkil etadi; rusça Vikipediyaga köra, ikkinçi yirik guruh — baluçlar. Aholi asosan musulmon, kiçik zarduştiylar jamoasi ham bor.

Gilamdözlik şaharning asosiy tarmoqlaridan biri bölib, gilamlari xalqaro miqyosda tanilgan. Şol römol töqiladi, misdan badiiy buyumlar va rözğor idişlari yasaladi, paxtadan kalava ip tayyorlanadi. Oziq-ovqat, töqimaçilik va quriliş materiallari korxonalari bor. Atrofida toşkömir, xrom va temir rudalari qazib olinadi. Kirmon ostoni pista yetkazib berişda yirik eksportyor sifatida tilga olinadi.

Şoh masjidi (11–12-asrlar) va 14-asrga oid boşqa me'moriy yodgorliklar saqlangan. Kirmon otaşkadasida zarduştiylikka bağişlangan yagona Eron antropologiya muzeyi joylaşgan; u 2005-yilda Tirgon bayrami kunlarida rasman oçilgan. Şaharda har yili Sadeh marosimi nişonlanadi. Janubda Jiroft va Tappa Yahyo arxeologik hududlari, janubi-şarqda Rayen qal'asi bor. Hunarmandçilik buyumlariga patça kaştasi, gilam, kilim va boşqa qöl töqimalari kiradi. Şaharda universitetlar, jumladan Kirmondagi Şahid Bahonar universiteti faoliyat yuritadi.