Umaviylar xalifaligi

Umaviylar xalifaligi (arabça al-Xilofa al-Umaviyya), rus tilidagi Vikipediyada Damaşq xalifaligi deb ham ataladi — 661–750-yillarda Umaviylar sulolasi boşqargan ikkinçi islom xalifaligi. Poytaxti Damaşq bölgan, rasmiy tili arab tili, pul birligi oltin dinor va kumuş dirham edi.

Inglizça Vikipediyaga köra, Banu Umayya islomdan oldingi davrda Makkadagi Qurayş qabilasining yetakçi uruğlaridan biri bölgan va Suriya bilan savdo yöllarini nazorat qilgan. Abu Sufyon boşçiligidagi umaviylar dastlab Muhammad payğambarga qarşi çiqqan, 630-yilda Makka olingaç esa islomni qabul qilgan. Xalifa Umar davrida Abu Sufyonning öğli Muoviya Suriyaga noib etib tayinlangan.

Umaviy uruğidan bölgan xalifa Usmon ibn Affon 656-yilda öldirilgaç, Ali ibn Abu Tolib xalifa deb tan olindi. Muoviya Usmonning qoni uçun qasos talab qilib Aliga qarşi çiqdi; 657-yilda Siffin jangi natijasiz tugadi. 661-yil yanvarida Ali öldirildi, uning öğli Hasan taxtdan voz keçdi va Muoviya Kufada iroqliklarning bay'atini oldi. Şundan söng siyosiy poytaxt va xazina Damaşqqa köçirildi, hokimiyat esa merosiy bölib qoldi.

Rus tilidagi Vikipediyaga köra, Muoviya I hukmronligi içki osoyiştalik va taşqi kengayiş bilan ajralib turgan. U Vizantiyaga qarşi uruşlar olib bordi, Rodos va Krit egallandi, Konstantinopolga bir neça marta hujum qilindi. Şimoliy Afrikada Qayrovon asos solindi, Markaziy Osiyoda Kobul, Buxoro va Samarqand egallandi.

680-yilda Muoviya örniga öğli Yazid I keldi. Bu merosiy taxtga ötişga Abdulloh ibn Zubayr va Husayn ibn Ali qarşi çiqdi, natijada Ikkinçi fitna boşlandi. Husayn va uning oila a'zolari Karbalo jangida halok böldi. 683-yilda Yazid qöşini Madinadagi muxolifatni bostirdi va Makkani qamal qildi. Inglizça Vikipediyaga köra, 684-yilda Muoviya avlodi (Sufyoniylar) örniga Marvon ibn Hakam keldi va Marvoniylar tarmoğiga asos soldi. Uning öğli Abdulmalik ibn Marvon 692-yilda Zubayriylarni yengib, xalifalik ustidan nazoratni tikladi.

Umaviylar istilolarni davom ettirib, Mağrib, Pireney yarim oroli (Al-Andalus), Markaziy Osiyo va Sindni egalladi; rus tilidagi Vikipediyaga köra, Pireney yarim orolini egallaş 711-yildan boşlangan. Xalifalikning eng katta hududi rus tilidagi Vikipediyada 11,1 million kvadrat kilometr va 33 million aholi, inglizça Vikipediyada 11–15 million kvadrat kilometr deb körsatiladi. Ğarbdagi kengayiş Hişom davrida, 732-yilda Puatye jangida franklardan mağlubiyat bilan töxtadi; 739-yilda Şimoliy Afrikada yirik berber qözğoloni kötarildi.

Xalifa diniy va dunyoviy hokimiyatni öz qölida jamlagan, hokimiyat meros böyiça ötgan. Xalifalik viloyatlarga bölingan; har birida xalifa tayinlagan noib diniy amaldorlar, harbiy boşliqlar, politsiya va fuqarolik ma'muriyatiga mas'ul bölgan. Mahalliy xarajatlardan ortgan soliqlar har yili Damaşqqa yuborilgan.

Rus tilidagi Vikipediyaga köra, savodli arablar yetişmagani uçun Muoviya bosib olingan viloyatlardagi mahalliy amaldorlarni öz joyida qoldirgan, iş yuritiş yunon, kopt va fors tillarida olib borilgan; faqat Abdulmalik davrida u muntazam arab tiliga ötgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Abdulmalik xalifa hokimiyatini markazlaştiriş, qöşinni qayta taşkil etiş va boşqaruvni arablaştiriş böyiça islohotlar ötkazgan. Poçta xizmati tiklangan, markaziy xazina va davlat arxivi taşkil etilgan.

Rus tilidagi Vikipediyaga köra, barça yerlarning oliy egasi davlat bölgan va yer egalaridan uşr va xiroj soliği olingan. Xristianlar va yahudiylar öz dinlariga e'tiqod qilişlari mumkin bölgan, ammo jizya tölagan; musulmonlar jizyadan ozod bölib, zakot tölagan. Ilk umaviy xalifalar davrida muhim lavozimlarni xristianlar egallagan, ular orasida Muoviya va Yazid I ning maslahatçisi, Ioann Damaskinning otasi Sarjun ibn Mansur bor edi.

Umaviylar Damaşqda öz tangalarini zarb qila boşlagan — rus tilidagi Vikipediyaga köra, bular musulmon hukumati zarb qilgan tarixdagi ilk tangalar bölgan. Vizantiya oltin tangalari taxminan 700-yildagi pul islohotigaça işlatilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Umaviylar davri köpinça islom san'ati va me'morçiligining şakllaniş davri deb hisoblanadi.

Ommaviy ravişda islomni qabul qiliş davlat daromadlarining keskin kamayişiga olib keldi. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, 700-yilda Iroq noibi Hajjoj ibn Yusuf yangi musulmonlarni jizyadan ozod qilmaydigan qonun çiqargan; bu qoidani 718–719-yillarda Umar ibn Abdulaziz bekor qilgan, uning vorislari esa qayta tiklagan. Arab bölmagan musulmonlar arablar bilan teng huquqqa ega emasligi ijtimoiy noroziliklarni kuçaytirdi. Inglizça Vikipediyaga köra, töxtovsiz uruşlar xalifalik resurslarini tugatgan, qözğolonlar va qabilaviy raqobat uni içdan zaiflaştirgan.

750-yilda Abu Muslim boşçiligidagi qözğolon natijasida hokimiyat Abbosiylarga ötdi, xalifa Marvon II ağdarildi va Umaviylar xonadonining köp a'zolari öldirildi. Omon qolganlardan biri, Hişomning nabirasi Abdurahmon I Al-Andalusda poytaxti Kordova bölgan mustaqil davlat tuzdi.