Sotsializm

Sotsializm (lotinça socialis — «ijtimoiy») — işlab çiqariş vositalariga xususiy emas, ijtimoiy mulkçilik bilan tavsiflanadigan iqtisodiy, siyosiy va ijtimoiy ta'limot va harakat. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, u ijtimoiy tenglik va ijtimoiy adolatni röyobga çiqarişga qaratilgan, kontekstga qarab esa mafkura, iqtisodiyot, siyosiy tuzum yoki ijtimoiy taşkilotni anglatişi mumkin.

Inglizça Vikipediyaga köra, ijtimoiy mulk turli şakllarda böladi: davlat, jamoa, kooperativ yoki xodimlar mulki. Sotsializm köp mamlakatlarda siyosiy spektrning asosiy söl mafkurasi hisoblanadi. Uning turlari resurslarni taqsimlaşda bozor va rejalaştirişning roli hamda taşkilotlardagi boşqaruv tuzilmasiga qarab farqlanadi. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, sotsializm iqtisodiyot ustidan — işlab çiqariş vositalari ham, resurslarni taqsimlaş jarayoni ham — ijtimoiy yoki davlat nazoratini nazarda tutadi.

Atamaning birinçi qöllanişi manbalarda turliça körsatiladi. Özbek tilidagi Vikipediyaga köra, «sotsializm» sözi Fransiyada 19-asrning 30-yillarida iste'molga kirgan. Rus tilidagi Vikipediyada u birinçi marta Pyer Leruning «Individualizm va sotsializm» (1834) asarida işlatilgani aytiladi, inglizça Vikipediyada esa Leru bu atamani 1832-yilda Parijdagi «Le Globe» jurnalida birinçi qöllaganini özi da'vo qilgani qayd etiladi; Fransiyada atama Mari Roş Lui Rebo, Britaniyada esa Robert Ouen nomi bilan ham boğlanadi. Sotsializm liberal individualizmga qarama-qarşi qöyilgan.

Manbalarga köra, xususiy mulkdan voz keçişga asoslangan jamiyat ğoyalari Platonning «Davlat» va «Qonunlar» asarlarida bayon etilgan. Özbek tilidagi Vikipediyaga köra, bu ğoyalar «oltin asr» haqidagi qadimiy tasavvurlarga borib taqaladi. Keyinroq ular Tomas Mor (1478–1535) va Tommazo Kampanella (1568–1639) asarlarida aks etdi: Morning «Utopiya» orolida xususiy mulk va pul muomalasi yöq, mehnat hamma uçun majburiy.

Rus tilidagi Vikipediyaga köra, 1796-yilda Grakx Babyof «Tenglar manifesti»ni çop etib, xususiy mulkni bekor qilişni talab qildi. 19-asrning birinçi yarmida Sen-Simon, Furye va Ouen loyihalari paydo böldi; Lui Blan «Mehnatni taşkil etiş» (1839–1840) asarida davlat ijtimoiy ustaxonalar yaratişi kerakligini ilgari surdi, Prudon esa «mutualizm» ğoyasiga keldi.

Inglizça Vikipediyaga köra, Karl Marks va Fridrix Engels 1847–1848-yillarda «Kommunistik partiya manifesti»ni yozib, özlari «ilmiy sotsializm» deb atagan qaraşni bayon qildilar. Sotsializm va kommunizm nisbati borasida manbalar farq qiladi: özbek tilidagi Vikipediyada Marks va Engels nazariyasiga köra sotsializm kommunizmning quyi fazasi deyiladi, inglizça Vikipediyada esa Marks bu atamalarni bir-birining örnida işlatgani, sotsializmni kapitalizm va kommunizm orasidagi bosqiç sifatida talqin qiliş Vladimir Leninga tegişli ekani aytiladi; rus tilidagi Vikipediya ham Marksda ikki tuşunça amalda sinonim bölganini qayd etadi.

Inglizça Vikipediyaga köra, 1899-yil dekabrda Avstraliya leyboristlar partiyasi Kvinslend koloniyasida bir hafta davomida dunyodagi birinçi sotsialistik hukumatni tuzgan. 1920-yillarga kelib kommunizm va sotsial-demokratiya xalqaro sotsialistik harakatning ikki asosiy oqimiga aylandi. Sovet Ittifoqi taşkil topgaç, sotsializm sovet iqtisodiy modeli bilan keng boğlandi; 1949-yilda Xitoy Xalq Respublikasida ham sotsializm joriy etildi. Özbek tilidagi Vikipediyaga köra, SSSRda 20-asrning 20-yillari oxiri — 30-yillari boşida davlat mulki monopoliyasi va markazlaşgan direktiv rejalaştirişga asoslangan tuzum qaror topdi; quloqlaştiriş va jamoalaştiriş Özbekistonni ham çetlab ötmadi. 1989-yilgi inqiloblar va 1991-yilda Sovet Ittifoqining tarqalişi bilan bu tizim barham topdi.

Manbalarga köra, sotsialistik iqtisodiy tizimlar bozorsiz va bozorli şakllarga bölinadi. Bozorsiz sotsializm pul va bozor omillarini natural hisob-kitoblarga asoslangan mezonlar bilan almaştirib, kapital töplanişi va foyda tizimi bilan boğliq inqirozlardan qoçişga intiladi. Bozor sotsializmi esa pul, bozor narxlari va ba'zan foyda motivini saqlab qoladi; ijtimoiy mulkdagi korxonalar foydasi xodimlar tomonidan boşqariladi yoki jamiyatga ijtimoiy dividend sifatida taqsimlanadi.

Sotsialistik harakat içida paydo bölgan sotsial-demokratiya, inglizça Vikipediyaga köra, uruşdan keyingi davrda keynsçilikka asoslangan aralaş iqtisodiyot, daromadni qayta taqsimlaş va farovonlik davlatini qöllab-quvvatladi. Yangi söllar, anarxo-sindikalistlar kabi oqimlar kooperativlar yoki işçi kengaşlari şaklidagi markazlaşmagan jamoa mulkini afzal kördi. 21-asr boşida Lotin Amerikasida Ugo Çaves «21-asr sotsializmi» deb atagan yölni boşladi.

Özbek tilidagi Vikipediyaga köra, Platon loyihasini örgangan Aristotel xususiy mulkni yöqotişga asoslangan jamiyat halokatga olib kelişini ta'kidlagan. Inglizça Vikipediyaga köra, 20-asrning birinçi yarmida ba'zi oqimlar sovet modelida demokratiya yöqligini qoraladi, Yangi söllar esa Sovet Ittifoqini ham, sotsial-demokratiyani ham tanqid qildi. Rus tilidagi Vikipediyada ba'zi iqtisodçi va ziyolilar sovet modeli amalda davlat kapitalizmi şaklida işlagan, degan fikrni bildirgani qayd etiladi. Özbek tilidagi Vikipediya esa SSSRdagi tuzum iqtisodiy, siyosiy va ma'naviy inqirozga hamda rivojlangan mamlakatlardan orqada qolişga olib kelganini yozadi.