Ossuriya

Ossuriya — qadimgi Mesopotamiya davlati; uning markaziy hududi hozirgi Iroq şimolida, Dajla daryosining yuqori oqimida joylaşgan. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, Ossuriya tarixi taxminan 1 800 yil davom etgan; inglizça Vikipediyada esa u miloddan avvalgi 21–7-asrlarda mavjud bölgan va Ğarbiy Osiyoning katta qismini böysundirgan sivilizatsiya sifatida ta'riflanadi.

Inglizça Vikipediyaga köra, mintaqada dehqonçilik qişloqlari Hassuna madaniyati davrida (miloddan avvalgi 6300–5800-yillar atrofi) mavjud bölgan, Aşşur şahri esa miloddan avvalgi 2600-yillar atrofida paydo bölgan. Miloddan avvalgi 24-asrdagi Akkad hujjatlarida «Aşşur» nomi birinçi marta uçraydi. Uzoq vaqt şahar janubiy Mesopotamiya davlatlari — Kiş, Akkad va Urning uçinçi sulolasi hukmronligi ostida bölgan. Mustaqillik sanasi manbalarda farq qiladi: inglizça Vikipediyaga köra, taxminan miloddan avvalgi 2025-yilda Ur sulolasi qulagaç, Aşşur Puzur-Aşşur I boşçiligida mustaqil şahar-davlatga aylangan, özbek tilidagi Vikipediyada esa davlat miloddan avvalgi 20-asr boşlarida Aşşur atrofidagi kiçik hududdan boşlangani aytiladi.

Davlat nomi milliy xudo Aşşur nomidan olingan. Inglizça Vikipediyaga köra, dastlab davlat ālu Aššur («Aşşur şahri»), hududiy davlatga aylangaç esa māt Aššur («Aşşur yurti») deb atalgan. «Ossuriya» nomi yunonça bölib, birinçi marta Gerodot davrida qayd etilgan.

Özbek tilidagi Vikipediyaga köra, Mari davlati va xettlarning kuçayişi hamda amoriy qabilalarining yurişlari Ossuriya savdosiga zarar yetkazdi. Amoriylar sardori Şamşi-Adad Aşşurni egallab, uni Yuqori Mesopotamiyadagi davlatining markaziga aylantirdi; bu özbek tilidagi Vikipediyaga köra miloddan avvalgi 1781-yil atrofida, inglizça Vikipediyaga köra esa taxminan 1808-yilda röy bergan. Özbek tilidagi Vikipediyaga köra, miloddan avvalgi 1757-yilda Şamşi-Adadning öğli Işme-Dagan davrida mamlakatni Bobil hukmdori Hammurapi bosib olgan. Miloddan avvalgi 15-asrda Ossuriya Mitanniga qaram bölib qoldi.

Aşşuruballit I davrida Ossuriya qudratli davlatga aylandi; uning hukmronligi özbek tilidagi Vikipediyada miloddan avvalgi 1353–1318-yillar, inglizça Vikipediyada esa taxminan 1363–1328-yillar deb körsatiladi. Inglizça Vikipediyaga köra, u «podşo» unvonini olgan birinçi mahalliy hukmdor bölgan, özbek tilidagi Vikipediyada esa bu unvonni va «Buyuk podşo» maqomini birinçi bölib Adad-nirari (miloddan avvalgi 1295–1264) olgani aytiladi. Salmanasar I Mitanni davlatiga barham berişga sababçi böldi; Tukulti-Ninurta I miloddan avvalgi 1223-yilda Bobil podşosi Kaştiliaş IV ni asir oldi, keyinçalik zodagonlar fitnasi natijasida öldirildi.

Tiglatpalasar I davrida Ossuriya yana kuçaydi, ammo miloddan avvalgi 11-asrda oromiy qabilalarining kirib kelişi bilan tuşkunlikka uçradi. Miloddan avvalgi 10-asr oxiridan yangi yuksaliş boşlandi. Aşşurnatsirpal II poytaxtni Kalxuga köçirdi. Özbek tilidagi Vikipediyaga köra, miloddan avvalgi 853-yilda Oront daryosi böyidagi jangda Damaşq boşçiligidagi ittifoq Salmanasar III qöşinini mağlub etgan, biroq miloddan avvalgi 841–840-yillarda Damaşq podşoligi böysundirilgan.

Tiglatpalasar III miloddan avvalgi 729-yilda Bobilni egallab, Pulu nomi bilan Bobil tojini kiydi. Sargon II davrida miloddan avvalgi 722-yilda Isroil podşoligi bosib olindi va yangi qarorgoh Dur-Şarrukin qurildi. Sinaxxerib poytaxtni Nineviyaga köçirdi. Asarxaddon miloddan avvalgi 671-yilda Misrni bosib oldi; şu davrda davlat çegaralari Nilning birinçi ostonalaridan Kavkazortigaça, Örtayer dengizidan Fors qöltiğigaça çözildi.

Özbek tilidagi Vikipediyaga köra, ilk davrda hukmdorlar — işşakumlar hokimiyati çeklangan bölib, asosan diniy va quriliş işlarini boşqargan; muhim masalalarni oqsoqollar kengaşi hal qilgan. Kengaş a'zolari — limmular navbat bilan bir yil davlat xazinasini boşqargan va öşa yil ularning nomi bilan atalgan. Inglizça Vikipediyaga köra, bu davrda Aşşur xudosi şaharning rasmiy podşosi hisoblangan, hukmdorlar esa išši'ak («noib») unvonidan foydalangan. Şamşi-Adad davrida podşo mutlaq hukmdorga aylandi, mamlakat noiblar boşqaradigan viloyatlarga bölindi.

Tiglatpalasar III viloyatlarni maydaroq noibliklarga bölib, ularni markaz nazoratiga oldi va xazinadan maoş oladigan doimiy qöşin tuzdi. Qöşin piyoda, otliq va jang aravalaridan iborat bölgan; miloddan avvalgi 9-asrdan otliq qismlar paydo bölgan.

Manbalarga köra, aholi asosan savdo bilan şuğullangan, dehqonçilik ham rivojlangan. Inglizça Vikipediyaga köra, Erişum I (taxminan miloddan avvalgi 1974–1934) davrida taşqi savdo xususiy şaxslarga topşirilgan. Ossuriya savdogarlari Kiçik Osiyoda koloniyalar taşkil etgan; ular haqida hozirgi Turkiyadagi Kultepa yodgorligidan topilgan 22 ming mixxat lavhasi ma'lumot beradi. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, ossuriyaliklar harbiy iş, san'at va me'morlik rivojiga katta hissa qöşgan, bobilliklar bilan birga akkad tilida keng adabiyot yaratgan. Inglizça Vikipediyada Ossuriya ilk kutubxonalar va bilimlarni katta hajmda töplaş sohasida kaşşof bölgani qayd etiladi.

Inglizça Vikipediyaga köra, miloddan avvalgi 7-asr oxirida fuqarolar uruşidan zaiflaşgan Yangi Ossuriya saltanati bobilliklar, midiyaliklar va skiflar ittifoqi tomonidan bosib olindi; Yangi Ossuriya davri miloddan avvalgi 609-yilda yakunlangan. Ossuriya madaniyati va an'analari keyin ham asrlar davomida saqlanib qoldi, ossuriyaliklar esa bugungi kungaça öz tarixiy yurtida va diasporada yaşab kelmoqda.