Xunlar (Xiongnu)

Xunlar (xiongnu; xitoy manbalarida «şyunnu») — qadimda Xitoyning şimolidagi daştlarda yaşagan köçmançi qabilalar ittifoqi va ular tuzgan davlat; u Hun xoqonligi nomi bilan ham ataladi. Davri manbalarda turliça körsatiladi: özbekça Vikipediyada miloddan avvalgi 240-yildan milodiy 216-yilgaça, rusça Vikipediyada miloddan avvalgi 220-yildan milodiy 2-asrgaça, inglizça Vikipediyada miloddan avvalgi 3-asrdan milodiy 1-asr oxirigaça.

Rusça Vikipediyaga köra, xunlarning ajdodlari xitoy yilnomalaridagi xunyuy, syanyun, jun, di kabi qabilalar bilan boğlanadi. Inglizça Vikipediyaga köra, genetik tadqiqotlar xunlarning asosiy ajdodlari plita qabrlar madaniyati taşuvçilari bölganini, ularga ğarbiy yevrosiyoliklar bilan murakkab aralaşuv qöşilganini körsatadi. Birinçi ma'lum rahbar Tuman (miloddan avvalgi 220–209-yillar) edi. Xitoy sarkardasi Men Tyan 215-yilda xunlarni Ordos burilmasidan siqib çiqargan; 209-yilda Tumanning öğli Mode (inglizça Vikipediyada — Modu) çanyuy bölib, qabilalarni kuçli ittifoqqa birlaştirgan. Özbekça Vikipediyaga köra, Mode Ruziye davlatidagi asirlikdan qoçib, otasidan hokimiyatni tortib olgan va çorak asr içida atrofdagi qabilalarni böysundirgan.

Kelib çiqişi haqida bahs davom etadi. Rusça Vikipediyaga köra, tarixçilar xunlarni turkiy yoki möğul deb hisoblaydi; inglizça Vikipediyada turkiy, eroniy, möğul, ural, yenisey va köp etnikli versiyalar sanaladi, çunki xitoy manbalarida asosan unvonlar va şaxs nomlari saqlangan. «Xiongnu» sözi xitoyça «şafqatsiz qul» ma'nosini bildiradi; uning gunnlar nomi bilan boğliqligi bahsli.

Mode davrida xunlar Mongoliya platosiga hukmron bölib, dinlin, donxu va yueçji xalqlarini yengdi. Miloddan avvalgi 200-yilda u 320 000 kişilik qöşin bilan Xan imperatori Gaotszuni Baidenda qamal qilgan; 198-yilda tinçlik şartnomasi tuzilgan.

Özbekça Vikipediyaga köra, miloddan avvalgi 177–176-yillarda xunlar ğarbga yurib, Şarqiy Turkiston va uning ğarbidagi 26 davlatni böysundirgan. Ğarbiy Xan imperiyasi miloddan avvalgi 129-yilda xunlarga qarşi uruş boşlagan. Beş yobğu örtasidagi uruş (miloddan avvalgi 73–48-yillar) xunlarni zaiflaştirgan.

Uzoq uruşlar natijasida ittifoq ikkiga bölingan: rusça Vikipediyaga köra miloddan avvalgi 50-yil atrofida, özbekça Vikipediyaga köra milodiy 48-yilda. Özbekça Vikipediyaga köra, 89–134-yillardagi uruş xitoyliklarga ğalaba keltirgan; rusça Vikipediyaga köra, 93-yilda Xitoy, syanbi va boşqalar koalitsiyasi xunlarni Ix-Bayan jangida yengib, 155-yilda syanbi yetakçisi Tyanşixuay ularni tor-mor qilgan va xun xalqi tört tarmoqqa bölingan.

Oliy hukmdor tangriqut (xitoyça — çanyuy, şanyuy) deb atalgan va «Tangri farzandi» ma'nosini bergan. Rusça Vikipediyaga köra, uni dastlab oqsoqollar yiğini saylagan, Mode bu odatni buzib sulola asos solgan, saylov esa rasmiy tartib sifatida saqlanib qolgan. Undan keyingi örinda çap va öng qöl xonlari turgan, harbiy işlarda çap va öng qöl qömondonlari. Tobe ölkalarni 14 ta kiçik xon boşqargan, hudud har biri 10 ming oiladan iborat tumanlarga bölingan; ayrim olimlar bu tuzumni konfederatsiyaga öxşatadi. Poytaxt Lunçen («Ajdaho şahri») edi; rusça va inglizça Vikipediyaga köra, uning xarobalari Mongoliyaning Arxangay aymoğida topilgan. Rusça Vikipediyaga köra, xunlar urf-odat huquqiga amal qilgan: sud 10 kun içida tugagan, hujum va öğirlik uçun ölim jazosi berilgan, patriarxal qullik bölgan.

Rusça Vikipediyaga köra, har bir xun jangçi hisoblangan; xitoyliklar qöşinni 300 000 otliq, asosan otliq öqçi deb baholagan (bu raqam oşirilgan bölişi mumkin). Ular manyovrli uruş olib borgan, soxta çekiniş va pistirmadan foydalangan, mayda temir plastinkali zirh kiygan; olingan ölja jangçining mulki hisoblangan. Böysundirilgan xalqlar tribut tölagan: donxular — ot va teri, Turkiston vohalari — dehqonçilik mahsuloti, tangutlar — temir, şimoliy qabilalar — möyna. Noin-Ula qörğonlaridagi matolar asosan Xitoy, Eron yoki Vizantiyadan keltirilgani xunlarning savdo va diplomatik aloqalari keng bölganini körsatadi.

Xunlarning bir qismi Xitoyda qolib, 4–5-asrlarda Şimoliy Xitoyda davlatlar tuzgan: rusça Vikipediyaga köra, Şimoliy Xan (304–318), Ilk Çjao (318–329), Keç Çjao (319–351), Şimoliy Lyan (397–439) va Sya (407–431). Inglizça Vikipediyaga köra, 7-asrga kelib xunlar Xitoy jamiyatiga batamom singib ketgan.

Boşqa qismi ğarbga çekingan. Özbekça va rusça Vikipediyaga köra, şimoliy xunlarning bir qismi mahalliy xalqlar bilan aralaşib, Yevropada gunnlar nomi bilan maşhur xalqqa asos solgan; rusça Vikipediya buni «keng tarqalgan fikr» deydi, inglizça Vikipediya esa arxeogenetika xunlar bilan gunnlar örtasidagi aloqani ehtimol tasdiqlaşini yozadi.