Hind-yevropa tillari
SaqlaşÖqiş: 3 daqiqa
Hind-yevropa tillari — Yevrosiyoda paydo bölgan va keyingi asrlarda Amerika, Avstraliya hamda Afrikaning bir qismiga ham yoyilgan yirik til oilasi. Inglizça Vikipediyaga köra, bu oila tillarida 3,4 milliarddan ortiq kişi (dunyo aholisining 42 foizi) ona tili sifatida sözlaşadi.
Tasnifi
13Rus tilidagi Vikipediyaga köra, oila hind-oriy, eroniy, german, boltiq-slavyan, kelt, italiy (roman), anatoliy, yunon, paleobolqon va toxar tarmoqlariga bölinadi; alban va arman tillari alohida turadi. Tillarning umumiy soni taxminan 446 ta, ulardan 313 tasi hind-eroniy tillarga mansub (rus va inglizça Vikipediyalar; inglizça manba bu hisobni Ethnologue'ga tayanib keltiradi). Inglizça Vikipediyada sakkiz tarmoqda jonli tillar borligi, anatoliy va toxar tarmoqlari esa butunlay ölik ekani aytiladi.
Özbekça Vikipediyada tarkib 16 guruhga ajratilgan: xett-luviy (anatoliy), hind-oriy, eroniy, toxar, arman, frigiy, frakiy, illiriy, alban, venet, yunon, italiy, kelt, german, boltiq va slavyan. Ulardan frigiy, frakiy, illiriy va venet guruhlari faqat ölik tillardan iborat. Misollar: sanskrit, hindiy, fors, tojik, fransuz, ispan, ingliz, nemis, rus, polyak, litva, uels tillari.
Özbekça Vikipediyaga köra, etrusk tilining hind-yevropa tillariga mansubligi masalasi hal etilmagan.
Tarqalişi va sözlaşuvçilar
13Özbekça Vikipediyaga köra, hind-yevropa tillari ğarbda Atlantika okeani qirğoqlaridan şarqda Markaziy Osiyogaça, şimolda Skandinaviyadan janubda Örta dengizgaça bölgan hududda mavjud bölgan; ularning mavjudligi miloddan avvalgi 2-ming yillik boşidan boşlanadi. Inglizça Vikipediyada tarixan Anatoliya va Şimoli-ğarbiy Xitoyda ham şu oila tillarida sözlaşilgani qayd etilgan.
Keyingi taxminan 500 yilda ingliz, ispan, fransuz, portugal, niderland va rus tillari mustamlakaçilik siyosati va aholi köçişi natijasida barça qit'alarda tarqalgan. Inglizça Vikipediyaga köra, ona tili sifatida eng köp kişi sözlaşadigan hind-yevropa tillari: ispan, hindustani (hindiy va urdu), ingliz, portugal, bengal, panjobi, rus, marathi, nemis, fransuz va fors tillari; kiçik guruhlar tillarining köpi yöqolib ketiş xavfi ostida.
Tarixi
13Barça hind-yevropa tillari yagona tarixdan oldingi tildan — hind-yevropa bobo tilidan kelib çiqqan. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, uning sözlaşuvçilari taxminan 5–6 ming yil oldin yaşagan; inglizça Vikipediyada bu til neolit yoki ilk bronza davrida (taxminan miloddan avvalgi 3300–1200-yillar) sözlaşilgani aytiladi. Bobo til vatani haqida turli farazlar bor: inglizça Vikipediyaga köra, ilmiy kelişuv Qora dengiz–Kaspiy daştlari va yamnaya madaniyati bilan boğliq «kurgan farazi»ni qöllaydi.
Eng qadimgi yozma izlar haqida inglizça Vikipediya şunday yozadi: Kyultepedagi ossuriya savdo koloniyasi matnlarida (miloddan avvalgi 20-asr) akkad tili orasida xett söz va ismlari uçraydi; Anitta bitigi (miloddan avvalgi 1700-yil) hind-yevropa tilidagi eng qadimgi ma'lum matn hisoblanadi; mikena yunon tilidagi yozuvlar miloddan avvalgi 1450–1350-yillarga oid.
Tilşunoslik tarixida, inglizça Vikipediyaga köra, 16-asrda Hindistonga borgan yevropaliklar sanskrit bilan yevropa tillari öxşaşligini sezgan, ammo bu kuzatuvlar keyingi tadqiqotga olib kelmagan. 1786-yilda Uilyam Jons lotin, yunon va sanskrit tillari umumiy manbadan kelib çiqqan bölişi mumkinligini aytgan. «Hind-yevropa» atamasini 1813-yilda Tomas Yang kiritgan. Franz Boppning 1816-yildagi asari hindevropaşunoslikning akademik fan sifatidagi boşlanişi hisoblanadi.
Özbekça Vikipediyaga köra, dastlab bu oilaning yadrosini sanskrit, yunon, lotin va german tillari taşkil etgan, keyin doira kelt, boltiq, slavyan, alban va arman tillari, 20-asrda esa xett-luviy va toxar tillari hisobiga kengaygan. Hind-yevropa tillarini örganiş qiyosiy-tarixiy metodning kelib çiqişiga sabab bölgan. Özbekça Vikipediyada V. M. Illiç-Svitiç ilgari surgan «nostratik» faraz (hind-yevropa tillarini som-hom, ural, oltoy, dravid va kartvel oilalari bilan qarindoş deb hisoblaş) keltiriladi; rus tilidagi Vikipediya uni köp hindevropaşunoslar munozarali deb bilişini, inglizça Vikipediya esa ilmiy kelişuv oilaning boşqa oilalar bilan qarindoşligini qabul qilmasligini yozadi.
Xususiyatlari
13Rus tilidagi Vikipediyaga köra, hind-yevropa tillari asosan fleksiv (şakl özgartiruvçi) tillar bölib, ularda analitizm va sintetizm darajasi turliça. Özbekça Vikipediya tarmoqlar örtasidagi yaqinlikni qayd etadi: hind-oriy va eroniy tillar, şuningdek, boltiq va slavyan tillari juda yaqin, italiy va kelt tillari esa bir qadar yaqin.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Hind-yevropa tillari // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2427 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAHind-yevropa tillari. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2427
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2427
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.