Materiya

Materiya (lotinça materia — modda) — fizikada massaga ega va fazoda joy oluvçi narsa, falsafada esa borliqning moddiy şaklini ifodalovçi umumiy tuşunça. Uning aniq ta'rifi yöq, turli fanlar uni turliça belgilaydi.

Özbekça Vikipediyaga köra, materiya — massaga ega va fazoda joy oluvçi obyekt; uning aniq ta'rifi yöq. Ba'zi ta'riflarga köra, materiya elementar fermionlardan iborat har qanday narsa. Yoruğlik (fotonlar) va ba'zi bozonlar materiya deb qaralmaydi. Falsafiy ma'noda esa «umuman materiya» bölmaydi, balki uning aniq körinişlari uçraydi; faylasuflar bu tuşunçani barça moddiy obyektlarga xos xususiyatlarni umumlaştiriş uçun qöllagan. Materiyaning atributlari sifatida harakat, fazo, vaqt, in'ikos va ong sanalgan.

Inglizça Vikipediyada fizika fanlarida materiya massaga ega va hajmi tufayli fazoni egallaydigan har qanday narsa deb ta'riflanadi. Kundalik jismlar atomlardan, atomlar esa özaro ta'sirlaşuvçi subatomik zarralardan tuzilgan. Materiya qattiq, suyuq, gaz holatlarida, şuningdek plazma, Boze–Eynşteyn kondensati va kvark–gluon plazmasi kabi holatlarda bölişi mumkin. Rusça Vikipediyada esa modda («vešestvo») alohida maqolada materiyaning bir şakli sifatida beriladi: u fermionlardan iborat yoki fermionlar bilan birga bozonlarni öz içiga oladi va elektromagnit maydondan farqli ölaroq tinç massasiga ega.

Özbekça Vikipediyaga köra, olamning asosida yotuvçi mohiyatni izlaş tarixi uzoq ötmişga borib taqaladi: qadimgi Hindiston, Xitoy, Misr, Bobil, Örta Osiyo va Yunonistonda faylasuflar olam asosida olov, suv, havo yoki tuproq yotadi deb hisoblagan; ba'zi ta'limotlarda barça narsa şu tört unsurning birikişidan hosil bölgan. Yunon faylasuflari Levkipp, Epikur va Demokrit olam asosida eng kiçik bölinmas unsurlar — atomlar yotadi deb hisoblagan. Materiya tuşunçasini moddiy olamning substrati (asosi) sifatida Platon va Aristotel işlab çiqqan, şu bilan birga uni sof potensiya (yaşirin imkoniyat) deb tuşungan. R. Dekart materiyani fazoviy kölamga ega bölinadigan moddiy substansiya deb ta'riflagan.

Inglizça Vikipediyaga köra, materiya diskret quriliş bloklaridan tuzilgan degan zarraçalar nazariyasi qadimgi Yunoniston va qadimgi Hindistonda paydo bölgan; uni ilgari surganlar orasida hind faylasufi Kaṇāda (taxminan miloddan avvalgi 6-asr), yunon faylasuflari Levkipp (taxminan miloddan avvalgi 490-yil) va Demokrit (taxminan miloddan avvalgi 470–380-yillar) bor. Özbekça Vikipediyada 20-asr boşida marksizm tarafdori faylasuflar materiyani sezgi a'zolarimizga ta'sir etib, sezgi uyğotuvçi obyektiv reallik deb ta'riflagani, 20-asr örtalarida kvant mexanikasi, nisbiylik nazariyasi va relyativistik kosmologiyadagi yutuqlar olam haqidagi tasavvurni tubdan özgartirgani yoziladi.

Özbekça Vikipediyada materiya sifat jihatdan moddasimon (modda va antimodda) hamda nomodda körinişlarga, nomoddiy körinişi esa maydon va nurlanişga bölinadi. Tuziliş darajalariga köra mikrodunyo (molekuladan kiçik zarralar), makrodunyo (molekuladan katta jismlar) va megadunyo (Yerdan Koinot miqyosigaça) ajratiladi. Olam asosidagi mohiyat haqida bitta substansiya yotadi deydigan oqim monizm, ikkita deydigani dualizm, köp deydigani plyuralizm deb ataladi.

Inglizça Vikipediyada materiyaning bir neça ta'rifi keltiriladi: atomlardan tuzilgan narsa; proton, neytron va elektrondan tuzilgan narsa; kvark va leptonlardan tuzilgan narsa; massa va hajmga ega, elementar fermionlardan tuzilgan narsa. Umumiy nisbiylik va kosmologiyada esa tizimning energiya–impuls tenzoriga hissa qöşadigan har qanday narsa materiya deb qaralişi, bu qaraşda yoruğlik va massasiz zarralar ham materiyaga kirişi yoziladi.

Özbekça Vikipediyada elementar fermionlarga asoslangan ta'rif muammolarga duç kelişi aytilgan: elementar fermion bölmasa-da massaga ega bozonlar bor, fermionlardan iborat neytrinolarning ba'zi turlari esa massasiz bölişi mumkin. Moddiyunçi faylasuflar materiya tuşunçasini bir yoqlama börttirib, borliq tuşunçasi bilan aynanlaştirgani ham yoziladi. Inglizça Vikipediyaga köra, materiya turli fanlarda ba'zan bir-biriga mos kelmaydigan tarzda ta'riflanadi; massa esa materiyaning moddasi emas, balki uning xususiyati. Zarralar fizikasining Standart modelida materiya fundamental tuşunça emas, çunki atomlarning elementar tarkibiy qismlari kundalik ma'nodagi «ölçam» yoki «hajm»ga ega emas. Şuningdek, massaga ega W va Z bozonlari oddiy materiyaga kirmaydi, ya'ni massa faqat oddiy materiyaga xos xususiyat emas.