Allergiya

Allergiya (yunonça «allos» — boşqa, begona va «ergon» — ta'sir) — organizmning odatda zararsiz bölgan yot moddalarga, ya'ni allergenlarga nisbatan özgargan, haddan taşqari kuçli immun javobi. Inglizça Vikipediyaga köra, «allergiya» sözini ilk bor 1906-yilda Klemens fon Pirke qöllagan. Allergiyani tibbiyotning Immunologiya bilan boğliq yönalişi — allergologiya örganadi.1

ÖzME'ga köra, haqiqiy allergik reaksiya boşlanişidan oldin sensibilizatsiya davri keçadi: organizmga ilk bor tuşgan allergenga javoban maxsus oqsillar — antitelolar yoki öşa allergen bilan ta'sirlaşa oladigan limfotsitlar paydo böladi. Bu davrda allergen organizmdan çiqib ketsa, heç qanday kasallik belgisi kuzatilmaydi. Allergen qayta tuşganda esa u tayyor antitelo yoki limfotsitlar bilan birikadi, natijada gistamin, serotonin kabi moddalar ajralib, hujayra, töqima va a'zolarni zararlaydi.

Inglizça Vikipediya bu jarayonni aniqroq tasvirlaydi: E sinf immunoglobulinlari (IgE) allergenga birikib, semiz hujayralar va bazofillar yuzasidagi retseptorlarga ulanadi va ulardan gistamin kabi yalliğlaniş moddalarining ajralişiga sabab böladi. Allergiyaning rivojlanişi ham irsiy, ham muhit omillariga boğliq. ÖzME ham irsiyat, nerv va endokrin tizimlar holatining ahamiyatini ta'kidlaydi.

ÖzME'ga köra, soxta (psevdoallergik) reaksiyalar ham bor: ularda sensibilizatsiya davri bölmaydi va organizmga tuşgan moddaning özi zararlovçi birikmalar ajralişini qözğaydi. Bunday reaksiyalar köpinça dori-darmon va oziq-ovqatga nisbatan uçraydi.

Inglizça Vikipediyaga köra, keng tarqalgan allergenlar qatoriga ösimlik çangi, ayrim oziq-ovqatlar, metallar, haşarot çaqişi, dorilar va lateks kiradi. Oziq-ovqat allergiyasining taxminan 90 foizini sigir suti, soya, tuxum, buğdoy, yeryonğoq, daraxt yonğoqlari, baliq va qisqiçbaqasimonlar keltirib çiqaradi. Allergik kasalliklarga pollinoz (allergik rinit), allergik konyunktivit, allergik astma, atopik dermatit, oziq-ovqat allergiyasi va anafilaksiya kiradi. Ularning belgilari — közlarning qizarişi, qiçiydigan toşma, aksiriş, yötal, burun oqişi, nafas qisişi va şiş. Anafilaksiya bir neça a'zo tizimini birdaniga qamrab oladigan, hayot uçun xavfli tizimli reaksiyadir.

Inglizça Vikipediyaga köra, rivojlangan mamlakatlarda aholining taxminan 20 foizi allergik rinitdan aziyat çekadi, oziq-ovqat allergiyasi kattalarning 10 foizida va bolalarning 8 foizida uçraydi. Astma mamlakatga qarab aholining 1–18 foizida, anafilaksiya esa 0,05–2 foizida kuzatiladi. Köplab allergik kasalliklarning tarqalişi oşib bormoqda.

ÖzME'ga köra, allergiyaning oldini olişda asosiy çora — sezgirlikni oşiruvçi moddaning organizmga qayta kirişiga va himoya reaksiyalarining buzilişiga yöl qöymaslik. Inglizça Vikipediyaga köra, davolaşda ma'lum allergenlardan saqlaniş, antigistamin dorilar va steroidlar qöllanadi, oğir reaksiyalarda adrenalin (epinefrin) ukoli tavsiya etiladi. Allergen miqdorini asta-sekin oşirib boriladigan immunoterapiya pollinoz va haşarot çaqişiga nisbatan allergiyada foydali, oziq-ovqat allergiyasidagi samarasi esa hali aniq emas. Erta yoşda allergenlar bilan uçraşiş bolalarni keyingi allergiyadan himoya qilişi mumkinligi ham qayd etiladi.