Pestitsidlar

Pestitsidlar (lotinça pestis — «maraz, yuqumli kasallik» va caedo — «öldiraman»), zaharli kimyoviy moddalar — ösimlik zararkunandalari va kasalliklari, begona ötlar, şuningdek yoğoç, paxta tolasi, jun va teri mahsulotlarining zararkunandalari, uy hayvonlari parazitlari va xavfli kasallik taşuvçilariga qarşi kuraşda işlatiladigan moddalar. ÖzME'ga köra, ösiş boşqaruvçilari (auksinlar, gibberellinlar), defoliantlar va desikantlar ham pestitsidlar qatoriga kiritiladi.1

ÖzME'ga köra, pestitsidlar tirik hujayraga kirib, uning oqsillari va boşqa moddalari bilan kimyoviy reaksiyaga kirişadi, fermentlar faolligini susaytiradi, modda almaşinuvini buzadi va oxir-oqibat hujayrani nobud qiladi. Rusça Vikipediya ham ularni asosan fermentlar faoliyatini töxtatuvçi ingibitorlar deb ta'riflaydi. Organizmning barça töqimalariga kirib boradigan pestitsidlar sistemali pestitsidlar deyiladi.

Pestitsidlar qaysi organizmga qarşi qöllaniliş, organizmga kiriş yöli, ta'sir xarakteri va kimyoviy tarkibiga köra tasniflanadi. Qöllaniş obyektiga köra asosiy guruhlar:

• insektitsidlar — zararli haşarotlarga qarşi;
• akaritsidlar — ösimlikxör kanalarga qarşi;
• nematitsidlar — ösimlik nematodalariga qarşi;
• limatsidlar — şilliqqurtlarga qarşi;
• rodentitsidlar — kemiruvçilarga qarşi;
• fungitsidlar va bakteritsidlar — zamburuğ va bakteriyalar qözğatadigan kasalliklarga qarşi;
• gerbitsidlar va arboritsidlar — begona ötlar hamda keraksiz buta va çala butalarga qarşi;
• algitsidlar — suvötlarga qarşi.

ÖzME bulardan taşqari haşarotlarni jalb qiluvçi attraktantlar, haşarot va quşlarni çöçituvçi repellentlar hamda ösimlik va materiallarni zararkunandalardan saqlovçi antifidantlarni ham sanaydi. Ayrim preparatlar bir neça vazifani birga bajaradi: masalan, uruğlikni dorilaşda işlatiladiganlari ham fungitsid, ham insektitsid bölişi mumkin.

Organizmga kiriş yöliga köra içdan (oziq orqali), sirtdan (teri qoplami orqali) va nafas yöllari orqali ta'sir qiluvçi pestitsidlar farqlanadi. ÖzME'ga köra, bu bölinişga zararkunandaning oziqlaniş usuli asos böladi: kemiruvçi oğiz apparatli haşarotlarga zahar oziq bilan, sançib-söruvçi oğiz apparatlilarga esa tanaga tekkanda ta'sir qiladi.

ÖzME eng muhim guruhlar sifatida xlororganik va fosfororganik birikmalar, karbamin kislota hosilalari, piretroidlar va triazinlarni körsatadi; noorganik pestitsidlarga mis, oltingugurt va boşqa elementlarning birikmalari kiradi. Xlororganik preparatlar köp turdagi zararkunandalarga ta'sir qiladi, ammo tuproq, suv va ösimliklarda uzoq vaqt parçalanmay saqlanadi va ösimlik mahsulotlari hamda hayvon organizmida töplanib qolişi mumkin; şu sababli DDT kabi öta barqaror moddalar taqiqlangan. Fosfororganik birikmalar biologik faolligi yuqoriligi bilan ajralib turadi, ularning ayrimlari ösimlik şirasi bilan tomirlar böylab tarqaladi. Sintetik piretroidlar ayrim ösimlik gullaridan olinadigan piretrum moddasining analoglari bölib, juda kam miqdorda (gektariga bir neça gramm) ham samarali ta'sir qiladi.

Pestitsidlar namlanuvçi kukun, emulsiya konsentrati, pasta, granula, aerozol, suvli eritma kabi şakllarda çiqariladi va purkaş, çanglatiş, fumigatsiya usullarida qöllanadi.

ÖzME'ga köra, pestitsidning zaharliligi tajriba hayvonlarining yarmini nobud qiladigan doza (LD50, mg/kg) bilan ölçanadi va ular şartli ravişda tört guruhga bölinadi: öta zaharli (50 mg/kg gaça), kuçli zaharli (50–200 mg/kg), örtaça zaharli (200–1000 mg/kg) va kam zaharli (1000 mg/kg dan ortiq).

Notöğri qöllaniş — me'yordan ortiq doza, noqulay muddat yoki ob-havoni hisobga olmaslik — ösimliklarni kuydiriş, hosilni kamaytiriş, mahsulotda xavfli qoldiq töplaniş kabi oqibatlarga olib keladi. Muntazam işlatilganda zararkunandalarda çidamlilik paydo böladi, şuning uçun preparatlarni almaşlab qöllaş tavsiya etiladi. Rusça Vikipediyaga köra, bozorda 5000 ga yaqin pestitsid preparati va 700 ga yaqin faol modda mavjud, ularning qişloq xöjaligida işlatilişi XX asrning 40-yillaridan buyon ön barobarlab oşgan va pestitsid qöllaniladigan hududlarda biotsenozlarning buzilişi global muammoga aylangan. ÖzME ham pestitsidlarni zararkunandalarni butkul qiruvçi emas, balki ularning sonini me'yorda uşlab turuvçi vosita sifatida qöllaş va biotsenozga ta'sirini oldindan hisobga oliş zarurligini ta'kidlaydi.