Karantin

Karantin (italyança quarantena — «qirq kun») — yuqumli kasalliklar, ösimlik zararkunandalari yoki hayvon kasalliklarining tarqalişini çeklaşga qaratilgan ma'muriy, sanitariya va çeklov tadbirlari majmui. Atama Tibbiyotda, ösimliklar himoyasida va veterinariyada qöllanadi. Rusça Vikipediyaga köra, karantin kasallangan yoki kasallanganlikda gumon qilingan odam, hayvon, yuk, transport vositasi va hududlarning aloqalarini çeklab, infeksiya yuqiş yölini uzişga qaratilgan.1

Rusça Vikipediyaga köra, söz italyança quaranta giorni — «qirq kun» iborasidan kelib çiqqan. XIV asrda Venetsiyada boşqa mamlakatlardan kelgan kemalar darhol portga kiritilmay, qirq kun davomida qirğoqdan uzoqda langar taşlab turişi kerak bölgan. ÖzME ham karantin birinçi marta XIV asrda Italiyada, ölat tarqalgan yurtlardan kelgan kemalarga nisbatan qöllanganini qayd etadi. Rusça Vikipediyaga köra, «qora ölim» deb atalgan ölat kirib kelişidan xavfsirab, Reddjo-Emiliya şahrida 1374-yilda ilk karantin qonunlari çiqarilgan; XV asrda Venetsiya, Genuya va Marsel kabi port şaharlarida karantin lazaretlari qurilgan.

ÖzME'ga köra, dastlab karantin köp kasalliklarda, hatto unça xavfli bölmaganlarida ham qöllanib, bemor 40 kungaça alohida saqlangan. Keyinçalik u faqat öta xavfli yuqumli kasalliklarga nisbatan qöllana boşlagan.

Tibbiyotdagi karantin epidemiyaga qarşi tadbirlar tizimi bölib, ma'lum hududni kasallik manbaidan himoya qiliş, öçoqni yöqotiş va kasallikning boşqa hududlarga tarqalişiga yöl qöymaslikni maqsad qiladi. Karantin e'lon qilingan joyda aholining aloqalari va kirib-çiqişi keskin çeklanadi.

Xalqaro miqyosda karantin «Xalqaro tibbiy-sanitariya qoidalari» asosida amalga oşiriladi. ÖzME'ga köra, bu hujjat dastlab 1951-yilda Jahon soğliqni saqlaş taşkilotining sessiyasida qabul qilingan, 1973 va 1981-yillarda unga qöşimçalar kiritilgan. ÖzME karantin e'lon qilinadigan kasalliklar sifatida ölat, sariq isitma, Marburg, Ebola va Lassa isitmalari kabi virusli gemorragik isitmalarni sanaydi. Aeroport, dengiz portlari va avtomobil yöllaridagi sanitariya-karantin punktlarida xavfli hududdan kelgan transport, ekipaj va yölovçilar tekşiriladi, zarur bölsa dezinfeksiya, dezinseksiya va deratizatsiya ötkaziladi. Bemor bilan muloqotda bölganlar kasallikning yaşirin davri tugagunça, masalan, ölatda 6 kungaça alohida joyda tibbiy kuzatuvda saqlanadi.

Ösimliklar karantini — mamlakat hududiga qişloq xöjaligi ekinlarining xavfli zararkunandalari, kasallik qözğatuvçilari va begona ötlar kirib kelişining oldini oluvçi, zararlangan öçoqlarni aniqlab yöqotuvçi davlat tadbirlari tizimi. ÖzME'ga köra, zararkunanda va kasalliklar jahonda oziq-ovqat ekinlari potensial hosilining 20–25 foizini yöq qiladi, savdo aloqalari kengaygan sari esa begona turlarning kirib keliş xavfi ortadi. Masalan, Amerikadan Yevropaga filloksera, Kolorado kartoşka qönğizi, ambroziya kabi turlar, Yevropadan Amerikaga esa gessen paşşasi va boşqalar ötgan.

ÖzME'ga köra, ösimliklar karantini haqidagi birinçi qonun 1660-yilda Fransiyada qabul qilingan, AQŞda bunday qonun 1881-yilda kuçga kirgan; XX asrning 70-yillariga kelib 100 dan ortiq mamlakatda karantin qoidalari işlab çiqilgan. Özbekistonda ösimliklar karantini davlat inspeksiyasi 1932-yilda taşkil etilgan, «Ösimliklar karantini töğrisida»gi qonun esa 1995-yil 31-avgustda qabul qilingan. Şunga qaramay, ÖzME'ga köra, respublikaga turli yillarda komstok qurti (1939), Kolorado qönğizi (1972), issiqxona oqqanoti (1980) kabi xavfli turlar kirib kelgan. ÖzME ma'lumotiga köra, Özbekistonda 143 turdagi karantin obyekti röyxatga olingan.

Veterinariyadagi karantin hayvonlarning öta yuqumli, tez tarqaladigan va katta iqtisodiy zarar keltiradigan kasalliklari öçoqlarini çegaralaş va yöq qiliş tadbirlaridir. ÖzME'ga köra, Xalqaro epizootiya byurosi röyxatida oqsim, brutsellyoz, kuydirgi, qoramol ölati, otlarning yuqumli anemiyasi, parrandalarning nyukasl kasalligi, çöçqalarning klassik ölati kabi kasalliklar bor. Karantin xonadon, ferma, aholi punkti yoki butun bir hududga qöyilişi mumkin. Bunda hayvonlarni hududga kiritiş va undan çiqariş, mahsulot tayyorlaş, bozor va yarmarkalarda savdo qiliş taqiqlanadi, çegarada qörovul posti qöyiladi.