Meteorologiya

Meteorologiya (yunonça meteora — «osmon va atmosfera hodisalari» va logos — «ta'limot») — Yer atmosferasining tuzilişi, xossalari va unda sodir böladigan fizik-kimyoviy jarayonlarni örganadigan fan. ÖzME'ga köra, meteorologiya geofizika fanlari majmuiga kiradi; u atmosfera hodisalarini örganişda Fizikaning, xususan gidromexanika va termodinamikaning umumiy qonunlaridan foydalanadi va ayni paytda jarayonlarning geografik şaroitini hisobga oladi.12

ÖzME'ga köra, meteorologiyaning asosiy bölimi — atmosfera fizikasi. Atmosferadagi kimyoviy jarayonlarni atmosfera kimyosi, ob-havo omillarining tirik organizmlarga ta'sirini biometeorologiya örganadi. Iqlim masalalari alohida fan — iqlimşunoslikka (klimatologiyaga) aylangan, atmosferaning yuqori qatlamlari esa aeronomiya doirasida tadqiq etiladi. Meteorologiya tarkibida aktinometriya, dinamik va sinoptik meteorologiya, atmosfera optikasi, atmosfera elektri va aerologiya kabi tarmoqlar bor. Amaliy meteorologiya aviatsiya, qişloq xöjaligi, tibbiyot, dengizçilik va boşqa sohalarga xizmat qiladi.

Atmosfera Yer yuzasi bilan doimiy ta'sirlaşgani uçun meteorologiya suv havzalari va tuproqning issiqlik rejimi, buğlaniş hamda atmosferaning asosiy energiya manbai — Quyoş nurlanişini ham örganadi.

Inglizça Vikipediyaga köra, «meteorologiya» atamasi Aristotelning miloddan avvalgi 340-yillar atrofida yozilgan «Meteorologika» asariga borib taqaladi; unda yomğir, döl, kamalak, şamol, hatto kometa va meteorlar kabi «osmon hodisalari» tasvirlangan. Bu asar qariyb ikki ming yil davomida asosiy manba bölib qolgan. Qadimgi Xitoy, Hindiston va Misrda ham ob-havo uzoq vaqt kuzatib borilgan.

Ilmiy meteorologiya XVII asrda ölçov asboblari paydo bölgaç şakllandi. ÖzME'ga köra, Galileo Galiley termometrni, Evanjelista Torriçelli barometrni yaratgandan keyin bu fan tez rivojlana boşlagan. Rusça Vikipediyaga köra, 1654-yilda Florensiyadagi Akademiya del Çimento tomonidan bir neça Yevropa şaharlarida dastlabki meteorologik kuzatuv tarmoği taşkil etilgan. XVIII asrda Edmund Galley passat va mussonlar nazariyasini, Pyer Buger atmosferada nurning susayiş qonunini işlab çiqqan; Mixail Lomonosov, Georg Rixman va Benjamin Franklin atmosfera elektri ustida tajribalar ötkazgan. ÖzME'ga köra, XIX asr boşida Aleksandr fon Gumboldt Yerning birinçi iqlim xaritasini tuzgan.

XIX asr örtalarida elektr telegrafi kuzatuv ma'lumotlarini tezda bir joyga töplaş imkonini berdi. ÖzME'ga köra, ingliz gidrografi Robert Fitsroy va fransuz olimi Urben Le Verye kundalik ob-havo xaritalarini tuzib, ob-havoni oldindan aytişni amaliyotga joriy qilgan. XX asrda radiozondlar, radiolokatsiya, raketalar va meteorologik yöldoşlar atmosferaning yuqori qatlamlarini kuzatişga imkon berdi. Inglizça Vikipediyaga köra, XX asrda sonli ob-havo prognozi paydo böldi, kompyuterlar esa katta hajmdagi ma'lumotlarni real vaqtda işlaşni ta'minladi. XXI asrda meteorologiyada superkompyuterlar, maşinali öqitiş va ansambl prognozlari keng qöllanilmoqda; biroq atmosferaning xaotik tabiati tufayli prognozlarda ma'lum noaniqlik saqlanib qoladi.

ÖzME'ga köra, Özbekistonda meteorologiya 1921-yilda Toşkentda Turkiston meteorologiya instituti (Turkmet) taşkil etilgandan keyin rivojlana boşlagan. Şu yil kuzida institutda sinoptika bölimi oçilib, kundalik ob-havo prognozlari tayyorlana boşlagan. 1925-yildan muassasa Örta Osiyo meteorologiya instituti (Sredazmet) deb atalgan. ÖzME naşr etilgan davrda meteorologiya böyiça ilmiy va amaliy işlar Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Gidrometeorologiya boş boşqarmasida va Özbekiston Milliy universitetining fizika va geografiya fakultetlarida olib borilgan.