Defektoskopiya

Defektoskopiya (lotinça defectus — «nuqson» va yunonça skopeo — «qarayman») — material va buyumlardagi nuqsonlarni aniqlaş uçun qöllaniladigan tekşiriş usullari va vositalari majmui. ÖzME'ga köra, defektoskopiya usullari materialga turli nurlar, tölqinlar, tebranişlar yoki maydonlar bilan ta'sir etib, uning fizik xossalarini tekşirişga asoslangan; bunda buyumning sifatiga zarar yetmaydi. Inglizça Vikipediyada bu soha «buzmasdan nazorat qiliş» (nondestructive testing) deb ataladi. Rusça Vikipediyaga köra, nuqsonlarga material yaxlitligi yoki tuzilişi bir jinsliligining buzilişi, korroziya şikastlari, kimyoviy tarkib va ölçamlardan oğişlar kiradi.12

Eng oddiy usul — buyumni köz bilan yoki lupa kabi optik asboblar yordamida körib çiqiş. Inglizça Vikipediyaga köra, eng köp qöllaniladigan oltita usul — vizual, kapillyar, magnit, ultratovuş, radiografik va uyurma toklar usullari.

Kapillyar defektoskopiya nuqsonli joy bilan butun sirt örtasidagi yoruğlik va rang kontrastini sun'iy oşirişga asoslangan: sirtga rangli yoki fluoressent suyuqlik surtiladi va u darzlarga singib, ularni körinadigan qiladi. Inglizça Vikipediyaga köra, uning ötmişdoşi 1880–1920-yillarda temir yöl sanoatida qöllangan «moy va bör» usuli bölgan.

Magnit defektoskopiya ferromagnit materiallardan yasalgan buyumlarda qöllaniladi. ÖzME'ga köra, buyum magnitlanganda uning sirtiga sepilgan mayda magnit kukuni nuqson ustida yiğilib, uning örnini körsatadi.

Ultratovuş defektoskopiyasi elastik tebranişlardan foydalanadi. Eng keng tarqalgan akssado usulida buyumga qisqa ultratovuş impulslari yuboriladi va nuqsondan qaytgan signallarning kuçi va kelgan vaqti qayd qilinadi; soya, rezonans va boşqa usullar ham mavjud.

Rentgen defektoskopiyasi rentgen nurlarining materialda turliça yutilişiga asoslangan, gamma-defektoskopiyada esa kobalt, iridiy kabi elementlarning radioaktiv izotoplari çiqaradigan gamma-nurlardan foydalaniladi. Inglizça Vikipediyaga köra, sanoat radiografiyasini 1920-yillarda amerikalik olim Horas Lester rivojlantira boşlagan.

ÖzME boşqa usullarni ham sanab ötadi: termoelektrik usul ikki xil material tutaşgan joy qizdirilganda hosil böladigan elektr yurituvçi kuçni ölçab, material markasini aniqlaydi; radiodefektoskopiya santimetr va millimetr diapazondagi radiotölqinlardan foydalanadi; infraqizil usul işlaş jarayonida qiziydigan buyumlarni tekşiradi; elektrostatik usul çinni, şişa va plastmassa kabi elektr ötkazmaydigan materiallardagi sirtqi darzlarni aniqlaydi.

ÖzME'ga köra, defektoskopiya mahsulot materialining mikrotuzilişi va kimyoviy tarkibidagi nuqsonlarni (strukturoskopiya), körinmaydigan darzlar, quymalardagi ğovaklar va payvand çoklaridagi nuqsonlarni aniqlaş, bevosita ölçab bölmaydigan ölçamlarni va himoya qoplamalari qalinligini nazorat qiliş uçun işlatiladi. Rusça Vikipediyaga köra, defektoskoplar transport, maşinasozlik, kimyo va neft-gaz sanoati, energetika va qurilişda keng qöllaniladi; ayrimlari tez harakatlanayotgan buyumlarni, masalan, prokatlanayotgan quvurlarni yoki temir yöl relslarini tekşira oladi. Inglizça Vikipediyaga köra, bu sohadagi yutuqlar tibbiy tasvirlaş — ultratovuş tekşiruvi va raqamli rentgenografiya rivojiga ham katta ta'sir körsatgan.