Assimilyatsiya

Assimilyatsiya (lotinça assimilatio — «öxşatiş», «özlaştiriş») — biologiyada tirik organizmning taşqi muhitdan olgan moddalarini qayta işlab, ulardan öz tanasi uçun zarur murakkab moddalarni hosil qilişi. ÖzME'ga köra, bu jarayon moddalar almaşinuvining bir tomoni va tiriklikning eng asosiy xususiyatlaridan biri hisoblanadi. «Assimilyatsiya» atamasi boşqa sohalarda ham işlatiladi: tilşunoslikda tovuşlarning özaro öxşaşib qolişi, etnografiyada bir xalqning boşqa xalq içida singib ketişi şunday ataladi. Uşbu maqola atamaning biologik ma'nosiga bağişlangan.12

ÖzME'ga köra, termodinamika nuqtai nazaridan organizm oçiq tizim bölib, unga taşqaridan doimiy ravişda modda va energiya kirib turadi. Assimilyatsiya natijasida organizmda ösiş, rivojlaniş va yangilaniş uçun kerak bölgan, keyinçalik energiya manbai sifatida ham sarflanadigan moddalar töplanadi. Rusça Vikipediyaga köra, bu — energiya sarflanib boradigan biosintez jarayonlari majmui: oddiy moddalardan oqsillar, nuklein kislotalar, polisaxaridlar va lipidlar kabi yuqori molekulali birikmalar hosil böladi.

Inglizça Vikipediya assimilyatsiyani hazm qiliş va söriliş jarayonlaridan keyin keladigan bosqiç deb tuşuntiradi: masalan, uglevodlardan hosil bölgan glyukoza hujayraga kirib, energiya olişda işlatiladi; ovqatdagi oqsillardan olingan aminokislotalar esa yangi oqsillar sintezi uçun xom aşyo böladi.

Energiya va oziq oliş usuliga köra organizmlar ikki katta guruhga bölinadi. Avtotroflar — eng avvalo yaşil ösimliklar — quyoş nuri energiyasidan foydalanib, fotosintez orqali anorganik moddalardan organik moddalar hosil qiladi. Inglizça Vikipediyaga köra, ösimliklarda karbonat angidrid Kalvin sikli orqali organik birikmalarga aylanadi, nitrat va ammoniy tarkibidagi azot esa aminokislotalar va nukleotidlar tarkibiga kiritiladi.

ÖzME'ga köra, xemosintezlovçi mikroorganizmlardan taşqari qolgan barça organizmlar geterotroflardir: ular tayyor organik moddalarni özlaştiradi. Bunda, masalan, oziq tarkibidagi oqsillar avval aminokislotalargaça parçalanib, «begona» xususiyatini yöqotadi, söngra ulardan organizmning özi uçun xos oqsillar qayta yiğiladi.

Assimilyatsiyaning teskarisi — dissimilyatsiya, ya'ni murakkab moddalarning parçalanib, energiya ajralişi. Bu ikki jarayon birgalikda organizm tarkibini töxtovsiz yangilab turadi. ÖzME misol keltirişiça, katta yoşdagi odam organizmida oqsillar taxminan ikki yarim yil içida töliq yangilanadi. Assimilyatsiyaning jadalligi va uning dissimilyatsiyaga nisbati organizmning turi va yoşiga boğliq: u yoş hayvonlarda va ösimliklarda butun hayoti davomida ayniqsa faol keçadi.

Rusça Vikipediya assimilyatsiyani anabolizm söziga sinonim sifatida beradi. ÖzME esa ikkalasini farqlaydi: assimilyatsiya anabolizmga öxşaş bölsa-da, oziqni iste'mol qiliş va moddalarni organizmda töplaş kabi hujayradan taşqarida keçadigan bosqiçlarni ham öz içiga oladi. Biologiya va biokimyoda bu tuşunça moddalar almaşinuvini tuşuntirişda asosiy örin tutadi.