Standart

Standart (inglizça standard — «meyor», «namuna», «ölçam») — keng ma'noda boşqa narsalarni taqqoslaş uçun asos qilib olingan namuna, etalon yoki model; tor, texnik ma'noda esa mahsulot, jarayon yoki xizmatga qöyiladigan meyor, qoida va talablarni belgilovçi, vakolatli organ tasdiqlagan hujjat. ÖzME'ga köra, standartlar fan, texnika, sanoat, qişloq xöjaligi, quriliş, transport kabi inson faoliyatining deyarli barça sohalarida qöllaniladi.1

Inglizça Vikipediyaga köra, texnik standart takrorlanadigan texnik vazifa uçun belgilangan meyor yoki talab bölib, u atamalar ta'rifi, qismlar tasnifi, işlaş tartibi, ölçamlar, materiallar va ularning xossalari, sifat va miqdorni ölçaş, sinov va namuna oliş usullarini öz içiga olişi mumkin. Odatda bu rasmiy hujjat böladi. Rasmiy tasdiqlanmagan, lekin keng tarqalib umumqabul qilingan amaliyot esa «de-fakto standart» deb ataladi.

ÖzME standartlarni qöllaniş sohasiga köra davlat, tarmoq hamda korxona va birlaşma standartlariga ajratadi; ularni mos ravişda hukumat, tarmoq vazirliklari va korxonalar rahbariyati tasdiqlaydi. Vazifasiga köra esa umumtexnik va taşkiliy-uslubiy qoidalar, mahsulotga qöyiladigan umumiy talablar va sifat meyorlari, nazorat usullari, fizik kattalik birliklari kabi turlar ajratiladi.

Inglizça Vikipediya boşqa tasnifni keltiradi: talablar röyxatidan iborat spetsifikatsiya, sinov natijasini olişning aniq tartibini belgilovçi sinov usuli, amallarni bajariş tartibini belgilovçi standart amaliyot, maslahat xarakteridagi qöllanma, atamalarni belgilovçi ta'riflar standarti va ölçov birliklari. Kim işlab çiqqaniga qarab ixtiyoriy konsensus standartlari, sanoat (xususiy) standartlari va davlat standartlari farqlanadi. Standartlaştiriş taşkilotlari köpinça ixtiyoriy standartlar yaratadi; ular qonun yoki şartnoma orqali majburiy bölib qolişi mumkin.

ÖzME'ga köra, standartlarni qöllaş mahsulot sifatini oşiradi, detallarni bir xillaştiriş va özaro almaşuvçanlikni ta'minlaydi, işlab çiqarişni avtomatlaştirişni osonlaştiradi, buyumlardan foydalaniş va ularni ta'mirlaşni samaraliroq qiladi. Natijada mahsulot qaysi korxonada tayyorlanganidan qat'i nazar istalgan joyda işlatiliş imkoniyati paydo böladi. Standartlar xalqaro savdoda ham muhim: bir xil talablar turli mamlakatlarda işlab çiqarilgan mahsulotlarning bir-biriga mos kelişini ta'minlaydi.

ÖzME naşr etilgan davrda Özbekistonda standartlarni «Özstandart» agentligi belgilagan. ÖzME'ga köra, respublikada korxona, taşkilot va muassasalar uçun standartlarga amal qiliş majburiy bölgan. Keyingi yillarda bu sohadagi davlat idoralarining nomi va tuzilişi özgarib borgan.