Animizm

Animizm (lotinça anima — «jon, ruh», animus — «ruh») — jon va ruhlar mavjudligiga, tabiatdagi narsa va hodisalarning ruhga ega ekaniga bölgan işonç. ÖzME'ga köra u ibtidoiy jamiyatda paydo bölgan. Rusça Vikipediyaga köra animistik tasavvurlar deyarli barça dinlarda u yoki bu şaklda saqlanib qolgan.12

ÖzME animizmning kelib çiqişini qadimgi odamlarning tuş köriş, kasallik, ölim kabi hodisalarni tuşuntirişga urinişi bilan boğlaydi: ular jon tana bilan boğlangan, lekin undan ajralib çiqa oladi, deb hisoblagan. Tafakkur rivojlangani sari moddiy narsalardan mustaqil ruhlar haqidagi tasavvurlar şakllangan. Ruhlar ezgu va yovuzga bölingan, ular inson hayotiga ta'sir qila oladi deb işonilgan; şu bois zarur paytlarda ularga qurbonlik qilingan.

Inglizça Vikipediyaga köra animistik dunyoqaraşda nafaqat odamlar, balki hayvonlar, ösimliklar, toş, toğ va daryolar, ob-havo hodisalari ham ma'lum darajada hayot, iroda va ruhga ega deb qaraladi; ruhoniy va moddiy olam örtasida keskin çegara qöyilmaydi. Köpgina mahalliy xalqlarning tilida «animizm» yoki hatto «din» sözining aynan muqobili ham yöq, çunki bu qaraş ularning kundalik dunyoqaraşiga singib ketgan.

Rusça va inglizça Vikipediyaga köra «animizm» atamasini birinçi bölib nemis olimi Georg Ernst Ştal 1708-yilda qöllagan; u bu söz bilan barça hayotiy jarayonlar asosida jon yotadi, degan tibbiy nazariyasini atagan. Atamaning hozirgi ma'nosini ingliz antropologi Edvard Taylor 1871-yilda naşr etilgan «Ibtidoiy madaniyat» kitobida işlab çiqqan. Taylor animizmni «jonlar va boşqa ruhiy mavjudotlar haqidagi ta'limot» deb ta'riflagan va uni dinning eng dastlabki bosqiçi, «dinning minimumi» deb hisoblagan.

Keyinçalik bu qaraş tanqid qilingan. Rusça Vikipediyaga köra Jeyms Frezer animizmdan oldin sehr-jodu davri bölgan desa, boşqa olimlar butun tabiatni jonli deb biluvçi yanada qadimiyroq «animatizm» bosqiçini ilgari surgan. Inglizça Vikipediya Taylor davridagi yondaşuv keyinroq mustamlakaçilik qaraşlarini aks ettirgani uçun tanqidga uçraganini, hozirgi antropologiyada esa animizm köproq insonning tabiat bilan munosabati usuli sifatida örganilişini qayd etadi.

Rusça va inglizça Vikipediyaga köra 2016-yilda ovçi-terimçi jamiyatlarni qiyosiy örgangan tadqiqot animizm eng qadimgi diniy belgi ekanini, u bu xalqlarning umumiy ajdodida ham bölganini körsatgan. Animizm keyinçalik ajdodlar ruhiga siğiniş, şomonlik va narigi dunyo haqidagi tasavvurlar uçun zamin bölgan. Animistik e'tiqodlar Afrika, Amerika, Okeaniya va Osiyoning mahalliy xalqlarida hozir ham saqlanib kelmoqda; Yaponiyadagi sinto dini ham animizmning rivojlangan şakli sifatida tilga olinadi.