Kaltaminor madaniyati

Kaltaminor madaniyati — Amudaryo quyi oqimi, Qizilqum va ularga tutaş hududlarda tarqalgan neolit davri arxeologik madaniyati. ÖzME'ga köra u Özbekiston hududida aniqlangan neolit davriga oid birinçi arxeologik madaniyat bölib, miloddan avvalgi 7–3-ming yilliklarga mansub. Rusça Vikipediya uni miloddan avvalgi 6–3-ming yilliklar bilan sanaydi va Janubiy Orolböyida yaşagan ötroq baliqçilar madaniyati deb ta'riflaydi.1

Madaniyatni 1939–1940 va 1945-yillarda Sergey Tolstov boşçiligidagi Xorazm arxeologiya-etnografiya ekspeditsiyasi aniqlagan va örgangan. ÖzME nomni Kaltaminor köli bilan, rusça Vikipediya esa Qoraqalpoğistondagi Kaltaminor kanali bilan boğlaydi; ikkala holda ham ilk yodgorlik topilgan joy nazarda tutiladi.

ÖzME'ga köra madaniyat yodgorliklari Amudaryoning qadimgi Oqçadaryo deltasi, Qizilqum, Yuqori Özboy, Mohondaryo, Orolning şimoli-şarqiy sohillaridan tortib Qozoğiston va Kaspiy böyidagi Balxan va Manğişloq hududlarigaça uçraydi. Bunday keng hududda yagona qabila emas, bir-biriga yaqin, turmuş tarzi öxşaş bir neça qabila guruhlari yaşagan. ÖzME Oqçadaryo, quyi Zarafşon, Lavlakon, Yuqori Özboy va Ustyurt guruhlarini ajratadi. Rusça Vikipediyaga köra Ustyurtdagi topilmalar keyinçalik alohida — Aydabol madaniyatiga ajratilgan.

Kaltaminorliklar ovçilik, terimçilik va baliqçilik bilan kun körgan; ÖzME'ga köra ular hali çorvaçilik va dehqonçilikka ötmagan. Rusça Vikipediya ular baliqlardan çörtan, zağora baliq, laqqa va sudakni, hayvonlardan Buxoro buğusi, yovvoyi çöçqa, kamroq jayron va qulonni ovlaganini yozadi.

Rusça Vikipediyaga köra ular maydoni 100–380 m² li katta uylarda yaşagan; bunday uyda 100–120 kişilik uruğ jamoasi istiqomat qilib, markazda katta umumiy öçoq, çetlarda kiçik oilalarning öçoqlari bölgan. Taqinçoqlar çiğanoq va firuzadan yasalgan.

Toş qurollar madaniyatning asosiy belgisidir: qirğiçlar, kesuvçi va teşuvçi asboblar, öq uçlari yasalgan, mayda mikrolit qurollar keng tarqalgan. ÖzME'ga köra mikrolitlar suyak va yoğoçdan murakkab qurollar yasaş imkonini bergan; öq-yoy ham şu davrda takomillaşgan.

Sopol idişlar qölda, kulolçilik çarxisiz yasalgan. Ular kosa yoki qozon şaklida bölib, ilk bosqiçda tagi qumga botirib qöyiladigan konussimon qilib işlangan. Idiş hali höl paytida yoğoç bilan tölqinsimon, arça bargiga öxşaş va boşqa naqşlar çizilgan, keyin olovda pişirilgan. Rusça Vikipediyaga köra ba'zan idiş devorlari qizil yoki sariq böyoq bilan böyalgan — bu Janubiy Turkmanistondagi dehqon vohalarining ta'siri hisoblanadi. Sopol idişning paydo bölişi ovqatni olovda pişirişni osonlaştirgan.

ÖzME'ga köra madaniyat uç bosqiçga bölinadi: ilk bosqiç (miloddan avvalgi 7–5-ming yilliklar) — quyi Zarafşon, Qizilqumdagi Lavlakon va janubi-şarqiy Ustyurt yodgorliklari; örta bosqiç — butun Qizilqumdagi manzilgohlar; oxirgi bosqiç (4–3-ming yilliklar) — Qozoğistondagi manzilgohlar. Rusça Vikipediya bosqiçlarni Daryasoy, Janbas va keç neolit bosqiçlari deb ataydi. Kaltaminor an'analari keyinçalik quyi Zarafşondagi bronza davri Zamonbobo madaniyatida davom etgan.