Progress

Progress (lotinça «progressus» — oldinga siljiş, muvaffaqiyat) — rivojlanişning quyi darajadan yuqori darajaga, soddadan murakkabga qarab boradigan yönalişi. Uning teskarisi regress deb ataladi. ÖzME'ga köra, bu tuşunça butun bir tizimga ham, uning alohida qismlari yoki ölçamlariga ham nisbatan işlatiladi; jamiyat haqida gap ketganda u köpinça «taraqqiyot» sözi bilan beriladi.12

ÖzME'ga köra, progress tuşunçasi avval jamiyat tarixi bilan boğliq holda paydo bölgan. Antik dunyoda köp mutafakkirlar tarixni voqealarning aylanma takrorlanişi deb bilgan (Platon, Aristotel) yoki uni «oltin asr»dan boşlanib, tobora tuşkunlikka qarab borayotgan jarayon sifatida tasavvur qilgan (Gesiod, Seneka). Rusça Vikipediyada qayd etilişiça, Platon «Siyosatçi» dialogida Gesiod hikoya qilgan beş avlodning asta-sekin aynişi haqidagi afsonani keltiradi. Şu manbaga köra, antik davrdan farqli ravişda Avreliy Avgustin tarixga takrorlanmas voqealar zanjiri sifatida qarab, çiziqli tarix tasavvurini ilgari surgan.

Uyğoniş davrida fan va ijtimoiy hayotning nisbatan tez özgarişi ilmda oldinga siljiş borligi haqidagi fikrlarni tuğdirdi; ÖzME bu bilan Frensis Bekon va Rene Dekart nomlarini boğlaydi. Keyinroq Tyurgo va Kondorse progress ğoyasini ijtimoiy munosabatlarga ham tatbiq etgan, biroq u davrda taraqqiyot juda sekin keçadigan tabiiy evolyutsiya deb tasavvur qilingan. Gegel bu masalani öz falsafiy tizimi doirasida keng işlab çiqqan. Inglizça Vikipediyaga köra, progress tuşunçasi Ma'rifatparvarlik davrining tarix falsafasida mavjud bölgan, 19-asr boşlarida esa Ogyust Kont va Gerbert Spenserning ijtimoiy evolyutsiya nazariyalarida markaziy örin egallagan. Rusça Vikipediya taraqqiyot qonunlarini turli mutafakkirlar turliça tuşunganini ta'kidlaydi: Gegel va Kont uçun asosiy omil ğoyalar rivoji bölsa, Karl Marks işlab çiqariş vositalarining ösişini, Immanuil Kant esa inson tabiatini birinçi öringa qöygan.

ÖzME'ga köra, tirik tabiatga nisbatan bu tuşunça 18–19-asrlarda keng qöllana boşlagan. Bunda Jan Batist Lamarkning organizmlar tuzilişi asta-sekin murakkablaşib borişi haqidagi qaraşlari va Çarlz Darvinning evolyutsion ta'limoti hal qiluvçi ahamiyatga ega bölgan. Darvin progressni organizmlarning muhitga borgan sari yaxşiroq moslaşuvi deb talqin qilgan va u ba'zan tuzilişning murakkablaşuvi, ba'zan esa ayrim a'zolarning soddalaşuvi orqali röy berişini körsatgan.

Keyinçalik biologiyada ikki tuşunça ajratilgan. Biologik progress — muayyan guruh (tur, uruğ) vakillari sonining ortişi, tarqaliş hududining kengayişi va yangi guruhlar paydo bölişi. Morfofiziologik progress esa moslaşiş natijasida yangi belgi va xususiyatlarning yuzaga kelişi hamda ularning özaro uyğun birikuvidir.

ÖzME progressni nisbiy hodisa deb hisoblaydi: uni anorganik tabiatdagi davriy, aylanma jarayonlarga yoki butun olamga nisbatan qöllab bölmaydi, u faqat koinotning ayrim qismlaridagi muayyan şaroitlarda kuzatiladi. Masalan, hayot paydo bölişi uçun maxsus fizik va kimyoviy şaroit zarur.

Ijtimoiy progress jamiyatning quyi darajalari va şakllaridan yuqoriroqlariga ötişini anglatadi; ÖzME uni öz şakli va sur'ati jihatidan turliça, ziddiyatli jarayon sifatida tavsiflaydi. Rusça Vikipediyaga köra, zamonaviy tadqiqotçilar progressni bir tekis kötariluvçi çiziq emas, köp ölçamli va notekis jarayon deb qaraydi. Inglizça Vikipediya taraqqiyotni ölçaş uçun iqtisodiy körsatkiçlar, texnik yangiliklar, siyosiy va huquqiy özgarişlar, umr davomiyligi kabi ölçovlardan foydalanilişini, biroq yalpi içki mahsulot kabi körsatkiçlar atrof-muhitga yetkazilgan zarar va barqarorlikni hisobga olmagani uçun mukammal emasligini qayd etadi.