Generator

Generator (lotinça «generator» — işlab çiqaruvçi, yaratuvçi) — taşqi energiya manbai hisobiga elektr energiyasi hosil qiladigan yoki energiyani bir turdan boşqa turga aylantiradigan qurilma, apparat yoki maşina. Atama köp ma'noli: texnikada atsetilen generatori, buğ generatori, gaz generatori, muz generatori kabi qurilmalar ham şu nom bilan ataladi. Ammo kundalik va texnik nutqda u köpinça elektr generatori yoki elektr tebranişlari generatori ma'nosida işlatiladi.123

ÖzME'ga köra, generator tuşunçasi ikki xil qurilmaga birday qöllanadi. Birinçisi — özgarmas yoki özgaruvçan tok beradigan elektr maşinalari; ularda mexanik energiya elektr energiyasiga aylantiriladi. Ikkinçisi — elektr tebranişlarini hosil qiluvçi asboblar; ularda manbadan olingan elektr energiyasi berilgan çastota, şakl va quvvatga ega tebranişlarga aylantiriladi.

Inglizça Vikipediyaga köra, elektr generatori mexanik energiyani taşqi zanjirda işlatiladigan elektr energiyasiga aylantiradigan elektromexanik qurilmadir. Aksariyat generatorlar aylanuvçi maşina bölib, ularning valini buğ, gaz yoki suv turbinasi, içki yonuv dvigateli, şamol turbinasi, hatto qöl dastasi aylantiradi. Dunyo elektr tarmoqlaridagi energiyaning deyarli barçasi şunday generatorlarda işlab çiqariladi. Generator ikki asosiy qismdan — aylanuvçi rotor va qözğalmas statordan iborat: ulardan biri magnit maydon hosil qiladi, ikkinçisining çulğamlarida esa özgaruvçan maydon elektr tokini uyğotadi. Özgarmas tok generatorlari (dinamomaşinalar) kollektor yordamida pulslanuvçi özgarmas tok beradi, alternatorlar esa özgaruvçan tok işlab çiqaradi.

Elektr generatori va elektr dvigateli tuzilişi jihatidan bir-biriga juda yaqin: ayrim dvigatellarning valini taşqaridan aylantirilsa, ular generator sifatida işlay oladi. Inglizça Vikipediya «generator» atamasi fotoelektrik, yoqilği elementli va magnitogidrodinamik qurilmalarga nisbatan ham qöllanişini qayd etadi.

Inglizça va Rusça Vikipediyaga köra, birinçi elektromagnit generator — «Faradey diski»ni 1831-yilda ingliz olimi Maykl Faradey yaratgan. U taqasimon magnit qutblari orasida aylanadigan mis diskdan iborat bölib, kiçik özgarmas kuçlaniş bergan. Rusça Vikipediyaga köra, venger fizigi Anyoş Yedlik 1827-yildan boşlab elektromagnit aylanuvçi qurilmalar ustida tajriba ötkazgan va dinamomaşina ğoyasini Simens va Uitstondan oldinroq ilgari surgan, biroq ixtirosini patentlamagan. Sanoat uçun yetarli quvvat bera olgan ilk generator dinamomaşina bölib, uning birinçi namunasini 1832-yilda Ippolit Piksi qurgan. Keyinçalik undan özgarmas tok dvigateli, özgaruvçan tok generatori va sinxron dvigatel kabi qurilmalar kelib çiqqan.

Inglizça Vikipediyaga köra, elektron generator (ossillyator) özgarmas tok manbaidan davriy tebranuvçi signal — sinusoidal, töğri burçakli yoki uçburçak şakldagi signal hosil qiladi. Ular past çastotali (taxminan 20 Gs dan past), tovuş çastotali (20 Gs — 20 kGs) va radioçastotali (100 kGs — 100 GGs) xillarga bölinadi. Eng keng tarqalgan turi — kvars generatori bölib, unda çastotani tebranuvçi kvars kristali boşqaradi; u kompyuter va raqamli soatlarda takt signali manbai sifatida işlatiladi.

ÖzME'ga köra, bunday generatorlar elektr maşinali, lampali, tranzistorli, mikrosxemali, impulsli, molekulyar va boşqa xillarga bölinadi. Standart signal generatorida signal modulyatorga uzatiladi va u yerda amplituda böyiça modulyatsiyalanadi. Generatorlar radiouzatiş va radioqabul qurilmalarida, televideniyeda, ölçov texnikasida, turli texnologik jarayonlarda keng qöllanadi.