Adaptatsiya

Adaptatsiya (lotinça «adaptatio» — moslaşuv) — 1) tirik organizmning yaşaş şaroitlariga moslaşişi; 2) sezgi a'zolarining ularga ta'sir qiluvçi qözğatuvçilarga moslaşib, sezgirlik darajasini özgartirişi. Ikkinçi ma'noga misol — közning yoruğlikka yoki qoronğilikka asta-sekin könikişi. Atama [[Biologiya|biologiya]], [[Fiziologiya|fiziologiya]], tibbiyot va psixologiyada keng qöllanadi.123

Inglizça Vikipediyaga köra, biologiyada adaptatsiya uç özaro boğliq ma'noga ega: tabiiy tanlaniş organizmlarni muhitga moslaştiradigan evolyutsion jarayon; şu jarayonda populyatsiya erişgan holat; va tabiiy tanlaniş tufayli paydo bölib saqlanib qolgan, organizm uçun foydali vazifani bajaruvçi belgi. Rusça Vikipediyaga köra, adaptatsiya organizmning muayyan yaşaş joyida omon qolişini, abiotik va biotik omillarga çidamliligini hamda boşqa tur va populyatsiyalar bilan raqobatda muvaffaqiyatini ta'minlaydi.

Tirik mavjudotlarning tabiatga moslaşgani antik davrdayoq payqalgan: Inglizça Vikipediyaga köra, Empedokl va Aristotel bu haqda fikr yuritgan, 18–19-asrlardagi tabiiy ilohiyotda esa moslaşuv yaratuvçining borligiga dalil sifatida talqin qilingan. Jan Batist Lamark moslaşuvni a'zolarning maşq qilinişi va orttirilgan belgilarning irsiy ötişi bilan izohlagan. Çarlz Darvin va Alfred Uolles uni tabiiy tanlaniş orqali tuşuntirib, ilmiy asos bergan. Köpinça ikki tur bir-biriga moslaşib birga evolyutsiyalanadi: gulli ösimliklar va ularni çangtuvçi haşaratlar bunga yorqin misol. Bu masalalarni [[Evolyutsion biologiya|evolyutsion biologiya]] örganadi.

ÖzME'ga köra, adaptatsiya organizmning normal hayot faoliyatini saqlab turişini, harorat va iqlim özgarişiga, toğ balandligiga, köp yuqumli omillarga moslaşişini ta'minlaydi. Moslaşuv reaksiyalari moddalar almaşinuvi jadalligining doimiy özgarib turişiga asoslangan. Ular tez (spetsifik) va sekin (nospetsifik), tuğma (tur evolyutsiyasi davomida şakllangan) va orttirilgan (har bir organizmning öz hayotida hosil bölgan) xillarga bölinadi. Oğriq bergan narsadan qöl-oyoqni tortib oliş, jismoniy mehnat paytida nafas va yurak urişining tezlaşuvi, qonning qayta taqsimlanişi, qoronğida közning yoruğlikka sezgirligi ortişi — tuğma tez moslaşuvga misol. ÖzME'ga köra, har bir odamning moslaşiş imkoniyati uning irsiyati, yoşi va soğliğiga boğliq.

ÖzME'ga köra, qözğatuvçi kuçi özgarsa, sezgirlik ham özgaradi: qözğatuvçi sust bölsa sezgirlik ortadi, kuçli bölsa kamayadi. Bu hodisa barça taşqi sezgilar — köriş, eşitiş, hid, ta'm va teri sezgisiga xos. Teginiş, harorat, hid va köriş sezgilarida u yaqqol, eşitiş va oğriq sezgisida esa sustroq namoyon böladi. Çanqoq va oçlik kabi içki sezgilarda adaptatsiya kuzatilmaydi.

Inglizça Vikipediyaga köra, sezgi yoki neyron adaptatsiyasi — doimiy ta'sir qilib turgan qözğatuvçiga sezgi tizimi javobining vaqt ötişi bilan pasayişi. Masalan, qöl stol ustiga qöyilganda uning yuzasi darhol seziladi, biroq birozdan söng bu sezgi deyarli yöqoladi. Bu xususiyat sezgi a'zolariga muhitdagi özgarişlarni ilğab oliş imkonini beradi.