Barometr

Barometr (yunonça «baros» — oğirlik va «metreo» — ölçayman) — atmosfera bosimini ölçaydigan asbob. Inglizça Vikipediyaga köra, bosimning qanday özgarib borayotganini kuzatiş ob-havoning qisqa muddatli özgarişlarini oldindan aytişga yordam beradi, köplab nuqtalarda ölçangan bosim qiymatlari esa sinoptik xaritalarda siklon, antitsiklon va atmosfera frontlarini aniqlaşda işlatiladi. Yer yuzasidagi örtaça atmosfera bosimi 940–1040 gektopaskal oraliğida özgaradi, dengiz sathida esa örtaça 1013 gektopaskalni taşkil qiladi.12

Inglizça Vikipediyaga köra, uzoq vaqt Aristotel izdoşlari havoning oğirligi yöq deb hisoblagan, hatto Galileo Galiley ham şu fikrni qabul qilgan. 1630-yilda Jovanni Battista Baliani 21 metr balandlikdagi tepalikdan oşirilgan sifon işlamay qolganini Galileyga yozgan: suv taxminan 10 metrdan yuqoriga kötarilmagan. Galiley buni böşliqning «tortiş kuçi» bilan izohlagan. Evanjelista Torriçelli esa suv ustunini havoning oğirligi uşlab turadi, degan xulosaga kelgan. Suvdan taxminan 14 marta oğir bölgan simob bilan tajriba qilganda u ançagina qisqa nay yetarli ekanini körsatgan. Rusça Vikipediyaga köra, Torriçelli şogirdi Vinçenso Viviani bilan bir uçi kavşarlangan nayni simobga töldirib, simobli idişga töntargan; nay içida simob ma'lum balandlikkaça tuşib, uning ustida böşliq hosil bölgan. Bu böşliq «Torriçelli böşliği» deb ataladi.

Barometrning ixtiro yili odatda 1643-yil deb körsatiladi, biroq Inglizça Vikipediyaga köra, tarixçi Middlton aniqroq sana 1644-yil ekanini taxmin qiladi. 1648-yilda Blez Paskalning topşirigi bilan uning qarindoşi Floren Perye barometrni Pyui-de-Dom toğiga olib çiqib, balandlik ortgan sari simob ustuni pasayişini isbotlagan; bu atmosfera bosimining balandlikka boğliqligini körsatgan ilk tajriba edi.

ÖzME barometrlarning bir neça turini ajratadi:

• Simobli barometr — gidrostatika qonunlariga asoslanadi. Meteorologiya stansiyalarida eng köp tarqalgan xili uzunligi bir metrga yaqin, bir uçi berk şişa naydan iborat: simob bilan töldirilgan nay simobli kosaga töntariladi va nay içidagi simob ustuni taşqi bosim bilan muvozanatlaşadi. Kosasiz, uzun va qisqa tirsakli xili sifonli barometr deyiladi; unda bosim ikki tirsakdagi simob sathlari farqidan aniqlanadi. Rusça Vikipediyaga köra, simobli barometrlar boşqa turlardan aniqroq bölgani uçun meteostansiyalarda işlatiladi.
• Metall barometr, yoki aneroid — qattiq jismning elastikligiga asoslangan. Rusça Vikipediyaga köra, «aneroid» yunonçada «suyuqliksiz» degani: uning içida havosi siyraklaştirilgan yupqa metall quti bölib, bosim özgarganda quti kengayadi yoki siqiladi va bu harakat prujina va riçaglar orqali şkaladagi milga uzatiladi. Kundalik turmuşda asosan şunday mexanik barometrlar, sönggi yillarda esa raqamli barometrlar işlatiladi.
• Gipsotermometr (termobarometr) — suyuqlikning qaynaş harorati taşqi bosimga boğliqligiga asoslangan.
• Gaz barometri — gazlarning elastiklik xossasiga asoslangan.
• Normal barometr — meteorologiya stansiyalari tarmoğidagi asboblar uçun etalon vazifasini bajaradi.

Atmosfera bosimining özgarişini uzluksiz qayd etib boradigan özi yozar asbob barograf deb ataladi. Inglizça Vikipediyaga köra, barometr va bosim asosida işlaydigan altimetr tuzilişi jihatidan bir xil asbob: barometr bir joyda turib ob-havo tufayli bosimning özgarişini ölçaydi, altimetr esa bosimni balandliklarga xos kutilgan qiymatlar bilan soliştirib, joyning balandligini aniqlaydi.