Seleksiya
SaqlaşÖqiş: 3 daqiqa
Seleksiya (lotinça «selectio» — tanlaş, saralaş) — yuqori hosilli ösimlik navlari va duragaylari, hayvon zotlari hamda mikroorganizm ştammlarini yaratiş va mavjudlarini yaxşilaş haqidagi fan va amaliy faoliyat. Rusça Vikipediyaga köra, seleksiya ösimlik va hayvonlarning irsiy xususiyatlarini inson uçun kerakli yönalişda özgartiriş yöllarini işlab çiqadi; şu nom bilan yangi nav va zotlar yaratiş bilan şuğullanadigan qişloq xöjaligi tarmoği ham ataladi. Uning nazariy asosi — [[Genetika|genetika]]. ÖzME'ga köra, ösimliklar seleksiyasi [[Botanika|botanika]], sitologiya, fiziologiya, fitopatologiya, entomologiya, ekologiya va biokimyo bilan ham çambarças boğliq.12
Tarixi
13Inglizça Vikipediyaga köra, ösimlik va hayvonlarni tanlab köpaytiriş tarixdan oldingi davrlardan beri amalda bölgan: buğdoy, şoli va itlar ming yillar davomida yovvoyi ajdodlaridan ança farqlanib ketgan, makkajöxori esa Mezoamerikada yovvoyi teosintedan tanlaş orqali yaratilgan. Rimliklar ham bu usulni qöllagan. 11-asrda Abu Rayhon Beruniy «Hindiston» asarida dehqonning eng yaxşi donni qoldirib, qolganini yulib taşlaşi haqida yozib, sun'iy tanlaş ğoyasini ifodalagan. 18-asrda Angliyada Robert Bekvell qöy zotlarini yaxşilaş orqali tanlab köpaytirişni ilmiy amaliyotga aylantirgan.
Rusça Vikipediyaga köra, 16–17-asrlargaça tanlaş tartibsiz olib borilgan: ekiş uçun eng yaxşi mevalar yoki köpaytiriş uçun eng yaxşi hayvonlar ajratilgan, xolos. Çarlz Darvin 1859-yilda «Turlarning kelib çiqişi» asarida bu köp asrlik tajribani umumlaştirib, sun'iy va tabiiy tanlaşning evolyutsiyadagi ahamiyatini körsatgan. Keyinroq irsiyat qonunlarining kaşf etilişi, I. V. Miçurinning işlari, N. I. Vavilovning irsiy özgaruvçanlikdagi gomologik qatorlar qonuni va madaniy ösimliklarning kelib çiqiş markazlari haqidagi ta'limoti seleksiyaning rivojiga katta hissa qöşgan. ÖzME'ga köra, 19-asrda Fransiyada L. Vilmoren tanlaş orqali qand lavlagining qandliligini uç barobar oşirgan, şved seleksioneri G. Nilson-Ele suli navini, amerikalik L. Byorbank esa mevali ösimliklarning köplab navlarini yaratgan.
Xalq seleksiyasi Örta Osiyoda
13ÖzME'ga köra, Örta Osiyoda xalq seleksiyasi uzoq tarixga ega. Bu yerda ğöza, ziğir, don ekinlari, beda, sabzavot va poliz ekinlari, tok va mevali daraxtlarning qimmatli navlari yaratilgan. Qizil buğdoy va Tuyatiş kabi yumşoq buğdoy navlari hosildorligi, qurğoqçilikka çidamliligi va don sifati bilan tanilgan. Tokning Soyaki va Sohibi, örikning Körsodiq, şolining Arpa şoli, qovunning Jöjaburun, tarvuzning Qözivoy, sabzining Mirzoi kabi navlari hozir ham ekiladi. Xorazm va Samarqand bedalari dunyoga maşhur bölgan. Çorvaçilikda qoraköl va hisori qöy zotlari, qorabayir va laqay ot zotlari uzoq tanlaş yöli bilan çiqarilgan.
Özbekistonda ilmiy seleksiya
13ÖzME'ga köra, Özbekistonda ilmiy seleksiya 20-asr boşlarida, Rossiya sanoatining paxtaga bölgan ehtiyoji ta'sirida boşlangan. 1898-yilda Turkiston qişloq xöjaligi tajriba stansiyasi taşkil etilib, R. R. Şreder ğöza, ğalla va şoli seleksiyasiga asos solgan. Keyinroq Andijon (1899), Mirzaçöl (1900) tajriba dalalari va Paxtakölda Farğona seleksiya stansiyasi (1913) oçilgan. 1920–1940-yillarda ğöza, ğalla, şoli, sabzavot, ipakçilik, qorakölçilik va çorvaçilik böyiça ilmiy-tadqiqot institutlari va tajriba stansiyalari tuzilgan. Ğöza seleksiyasida S. S. Kanaş, A. I. Avtonomov, S. M. Mirahmedov, mevalar va tok seleksiyasida M. Mirzayev va A. M. Negrul, ipak qurti zotlarini yaratişda B. L. Astaurov va U. Nasrillayev kabi olimlar katta hissa qöşgan. Seleksiya yutuqlariga oid huquqiy munosabatlar 1996-yilda qabul qilingan «Seleksiya yutuqlari töğrisida»gi qonun bilan tartibga solinadi.
Usullari
13Rusça Vikipediyaga köra, tanlaş faqat populyatsiyada mavjud bölgan genotiplarni ajratib oliş imkonini beradi, şuning uçun yangi nav va zotlar yaratişda duragaylaş qöllanadi: kerakli belgilarga ega ösimliklar çatiştirilib, avloddan eng yaxşilari tanlab olinadi. ÖzME'ga köra, ösimliklar seleksiyasi boşlanğiç materialni — tabiiy va duragay populyatsiyalar, eski navlar, özidan çanglanuvçi liniyalar, poliploidlar va mutantlarni tanlaşdan boşlanadi. Tanlangan ösimliklar avlodi seleksion köçatzorlarda baholanadi, eng yaxşilari nav sinovlaridan, söngra Davlat sinovidan ötkaziladi. Navning asosiy körsatkiçlari — hosildorlik, hosildagi kerakli moddalar (masalan, buğdoyda oqsil, kartoşkada kraxmal) miqdori, qurğoqçilik, sovuq, kasallik va zararkunandalarga çidamlilik, maşinada işlov berişga qulaylik. Makkajöxori, qand lavlagi, pomidor va boşqa ekinlarda geterozisli duragaylar keng qöllanadi; ğöza seleksiyasida radiatsiya va kimyoviy mutagenlar ta'sirida olingan populyatsiyalardan ham foydalaniladi.
Çorvaçilikda seleksiya hayvonlarning mahsuldorligi, mahsulot sifati, kasalliklarga bardoşliligi va yemdan samarali foydalanişini yaxşilaşga qaratiladi; uning asosini yalpi, yakka va qarindoşlik belgilariga köra tanlaş taşkil etadi. Rusça Vikipediyaga köra, zamonaviy genetika va gen muhandisligi organizmlarni maqsadli özgartiriş imkonini berib, seleksiyaga yangi turtki bergan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Seleksiya // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2503 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APASeleksiya. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2503
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2503
Manbalar
3 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Селекцияru.wikipedia.org
- 2Inglizça Vikipediya: Selective breedingen.wikipedia.org
- 3ÖzME, 7-jild, 281–284-b.manbaa.uz · ÖzME, 7-jild, 281–284-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.