Alaliya
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Alaliya (yunonça «a» — inkor qöşimçasi va «lalia» — nutq) — eşitişi yaxşi va aql-zakovati dastlab saqlangan bolalarda nutqning umuman bölmasligi yoki jiddiy çala rivojlanişi. ÖzME'ga köra, bunga miya yarim şarlari pöstloğining nutq uçun javob beradigan qismlari yetarli rivojlanmagani yoki şikastlangani sabab böladi; natijada bola tilga kirmaydi yoki töğri gapira olmaydi.1
Sabablari
13ÖzME'ga köra, alaliyaga bolaning boşi ona qornidaligida yoki tuğiliş paytida jarohatlanişi, şuningdek gödaklik davrida oğir kasalliklarni boşdan keçirişi sabab böladi. Rusça Vikipediyaga köra, köpinça tuğruq vaqtida boş miya pöstloğining ikki tomonlama şikastlanişi, bola hali gapirmagan davrda ötkazilgan miya kasalliklari va jarohatlari, ona qornidagi va tuğilgandan keyingi ilk davrdagi oziqlaniş va moddalar almaşinuvi buzilişlari asosiy omil hisoblanadi. Alaliyani nutqning tor, alohida buzilişlaridan farqlaş kerak: ularda miya zararlanişi kuzatilmaydi.
Belgilari
13ÖzME'ga köra, alaliyada bola nutqi uzoq vaqt rivojlanmaydi — u 5–7 yoşgaça, ba'zan 10–12 yoşgaça gapirmasligi mumkin. Rusça Vikipediyaga köra, oğir hollarda nutq butunlay bölmaydi yoki faqat söz parçalari, «ğöldiraş» darajasida qoladi. Yengilroq hollarda nutqning kurtaklari bor, lekin söz boyligi juda kam, grammatik qurilişi buzilgan, öqiş va yozişni özlaştiriş qiyin keçadi.
Turlari
13Alaliyaning ikki asosiy turi farqlanadi. ÖzME'ga köra, motor alaliya ançagina köp, sensor alaliya esa kam uçraydi. Rusça Vikipediyaga köra, Kasalliklarning xalqaro tasnifida (XKT-10) ular mos ravişda ekspressiv va retseptiv nutq buzilişlari deb ataladi; amalda ikkala tur köpinça aralaş holda uçraydi.
- Motor alaliya — boşqalarning nutqini tuşungan holda bolaning özi kam va notöğri gapirişi. ÖzME'ga köra, bunday bola ayrim tovuşlarni talaffuz qila olsa ham, ularni birikmalarda qöllay olmaydi va sözning faqat bir bölagini aytadi: masalan, «muşuk» örniga «mu» deydi. Rusça Vikipediyaga köra, bunda nutqni harakatga keltiruvçi markaz — Broka sohasi va uning yöllari zararlangan bölib, bola köpinça imo-işora va mimika orqali muloqot qiladi, otlar asosan boş kelişikda işlatiladi, mayda motorika ham sust rivojlanadi.
- Sensor alaliya — eşitiş yaxşi bölgani holda bolaning atrofdagilar nutqini yomon tuşunişi yoki umuman tuşunmasligi. Rusça Vikipediyaga köra, bunda eşitiş-nutq markazi — Vernike sohasi zararlanadi; bola sözning tovuş tomonini ma'nosi bilan boğlay olmaydi, ba'zan özi ma'nosiz söz va tovuşlarni köp takrorlaydi. ÖzME'ga köra, nutqning bunday çuqur buzilişi bola ulğaygani sari ruhiy rivojlanişda ham tengdoşlaridan ortda qolişiga olib keladi.
Davolaş va ta'lim
13ÖzME'ga köra, alaliyaga çalingan bolalar maxsus maktablarda alohida usullar bilan öqitiladi. Bu jarayon uzoq davom etsa-da, ularning köpçiligi, ayniqsa motor alaliyasi bölganlar, oxir-oqibat nutqini tiklab, odatdagi maktab dasturini özlaştira oladi. Rusça Vikipediyaga köra, motor alaliyada kuzatiladigan aqliy rivojlaniş sustligi asosan nutq ortda qolganining oqibati bölib, töğri tuzatiş maşğulotlari bilan bartaraf etilişi mumkin.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Alaliya // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2504 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAAlaliya. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2504
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2504
Manbalar
2 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Алалияru.wikipedia.org
- 2ÖzME, 1-jild, 289–290-b.manbaa.uz · ÖzME, 1-jild, 289–290-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.