Alteratsiya

Alteratsiya (lotinça «alteratio» — özgartiriş) — musiqa nazariyasida tovuşqatordagi poğonaning nomini saqlab qolgan holda uning balandligini özgartiriş. ÖzME'ga köra, poğona yarim ton, butun ton, ba'zan çorak ton yuqoriga yoki pastga suriladi. Notada bunday özgarişni maxsus belgilar — diyez, bemol va ularning qöşaloq şakllari, şuningdek bekar körsatadi; rusça Vikipediya ularni alteratsiya belgilari deb ataydi.1

ÖzME'ga köra, garmoniyada alteratsiya tuzukdagi (ladagi) noturğun poğonalarni xromatik yöl bilan özgartirib, ularning turğun poğonaga intilişini kuçaytiradi. Rusça Vikipediya ham alteratsiyani aynan şunday ta'riflaydi: noturğun diatonik poğonaning xromatik özgarişi, natijada uning turğun tovuşga tortilişi keskinlaşadi. Özgartirilgan poğonani öz içiga olgan interval va akkordlar alteratsiyalangan interval va akkordlar deyiladi. Xromatik tovuşdan yana öşa poğonaning odatiy, diatonik şakliga qaytiş dezalteratsiya deb nomlanadi.

Rusça Vikipediyaga köra, alteratsiya natijasida hosil böladigan akkordlar orasida orttirilgan uçtovuşlik va orttirilgan sekstali akkord bor; alteratsiyaga eng köp uçraydigan akkord esa septakkorddir.

Akkordlarni alteratsiya qiliş XIX asr Yevropa romantik bastakorlari ijodining xos belgisiga aylangan; rusça Vikipediya bu borada ayniqsa Rixard Vagner va Ferens List nomlarini keltiradi. Rus musiqasida Pyotr Çaykovskiy alteratsiyalangan sekstali akkordni muntazam işlatgan, şu bois u «Çaykovskiy sekstasi» nomini olgan. Alteratsiyalangan akkordlar jaz musiqasida ham keng qöllanadi.

Rusça Vikipediyaga köra, bu tuşunça diatonika va xromatika özaro boğliq bölmagan musiqaga — masalan, qadimgi yunon musiqasiga yoki XX asr avangard bastakorlarining ayrim asarlariga — tatbiq etilmaydi. Örta asrlardagi mensural nota yozuvi nazariyasida esa «alteratsiya» deb ayrim nota çözimini ikki baravar oşirişga aytilgan.

ÖzME'ga köra, biologiya va tibbiyotda alteratsiya mexanik kuç, issiqlik, elektr toki yoki kimyoviy moddalar ta'sirida hujayra va töqimalar faoliyatining özgarişini bildiradi.