Oyrot xonligi

Oyrot xonligi, Junğor xonligi — XVII–XVIII asrlarda Markaziy Osiyoda, asosan Junğoriyada mavjud bölgan oyrot-möğul davlati (1635–1758). Rusça Vikipediyaga köra, gullagan davrida uning yerlari hozirgi Xitoy, Möğuliston, Qozoğiston, Qirğiziston, Tojikiston va Rossiya hududlarini qamrab olgan: Balxaş köli, Yettisuv, Tyanşan va Oltoy toğlari, Ili vodiysi, Ob, Irtiş va Yenisey daryolarining yuqori oqimi xonlik tarkibida bölgan. Ayrim tarixçilar uni «sönggi köçmançi imperiya» deb ataydi.12

Rusça Vikipediyaga köra, «junğor» sözi möğulça «çap qöl», ya'ni «çap qanot» ma'nosini anglatadi: Çingizxon qöşinida oyrotlar çap qanotda turgani bilan boğlanadi. Xitoy manbalarida ular elyut yoki olyut deb atalgan.

ÖzME'ga köra, xonlik oyrotlarning çoros ulusi vakili Botur xuntayji boşçiligida tuzilgan, xon ördasi Ili vodiysida joylaşgan. Davlat ma'muriy jihatdan törtta ulusga — çoros, derbet, xoşout va xoyt uluslariga bölingan. Har bir ulusni tayji boşqargan, tayjilar esa oliy hukmdor — xuntayjiga bevosita böysungan. Rusça Vikipediyaga köra, Erdeni-Botur «xuntayji» unvonini Dalay-lama V dan olgan.

ÖzME'ga köra, 1641-yilda oyrotlar Tibetga yuriş qilib, u yerda hokimiyatni Dalay-lamaga topşirişgan. Xon Galdan (1671–1697) Çingizxon saltanatini qayta tikliş niyatida 1688–1690-yillarda Xalxa Möğulistoniga bostirib kirgan. Rusça Vikipediyaga köra, u bundan avval qozoq va özbeklarga qarşi ham muvaffaqiyatli yurişlar qilib, Yettisuvni böysundirgan. Xalxa xonlari tomonida Sin (Tsin) imperiyasi uruşga kirgaç, oyrotlar bilan Xitoy örtasida uzoq davom etgan qarama-qarşilik boşlangan. ÖzME'ga köra, 1695-yildagi hal qiluvçi jangda Sin qöşini ğalaba qozonib, Möğulistonni egallagan.

Galdan vafotidan söng hokimiyatni olgan Sevan Rabdan (1697–1727) hamda keyin hukmronlik qilgan öğli Galdan Seren (1727–1745) davrida xonlik yana kuçaygan. ÖzME'ga köra, Sin imperiyasi 1717 va 1731-yillarda katta qöşin bilan yuriş qilgan, biroq ikkala yuriş ham mağlubiyat bilan tugagan: oyrotlar bir safar Oltoy, ikkinçi safar Tibet tomondan aylanib ötib, raqib qöşinini orqadan zarba berib parçalagan. 1741-yilda Sin hukumati sulh tuzişga majbur bölgan.

XVIII asr örtalarida xonlikda taxt uçun kuraş avj olgan. ÖzME'ga köra, Sin imperiyasi bu nizolardan foydalanib, 1755-yil bahorida ellik ming kişilik qöşin bilan uruş boşlagan, qöşin oldida taxtga da'vogar oyrot zodagoni Amursana borgan. Xonlik tor-mor etilgan, lekin Amursanaga taxt berilmagan. U Sin saltanatiga qarşi qözğolon kötargan, mağlub bölgaç Rossiya hududiga qoçib ötib, öşa yerda vafot etgan. Sönggi xon Davatsi Pekinga olib ketilib, qamoqqa taşlangan. Inglizça Vikipediyaga köra, 1755–1758-yillarda Sin sulolasi oyrotlar örtasidagi içki uruşdan foydalanib, Junğoriyani bosib olgan va junğor xalqini deyarli butunlay qirib yuborgan.

ÖzME xonlik yarim asrdan ortiq vaqt davomida Sin imperiyasining ğarbga, Turkiston tomon ilgarilab kelişini tösib turganini ta'kidlaydi. 1758-yilda Yorkend xonligi ham tugatilgan va ikki xonlik hududida Sin hukumati harbiy-ma'muriy boşqaruv örnatgan.