Akustika

Akustika (yunonça «akustikos» — eşitişga oid, «akuo» — eşitaman sözidan) — fizikaning tovuş hodisalarini, ya'ni mexanik tölqinlarning paydo bölişi, turli muhitlarda tarqalişi, qabul qilinişi hamda tovuşning boşqa fizik jarayonlar bilan aloqasini örganadigan bölimi. Inglizça Vikipediyaga köra, akustika gaz, suyuqlik va qattiq jismlardagi mexanik tölqinlar — tebraniş, eşitiladigan tovuş, ultratovuş va infratovuşni tadqiq qiladi. Inson quloği odatda 20 Hz dan 20 000 Hz gaça bölgan tebranişlarni eşitadi; bundan yuqori çastotalar ultratovuş, pastroqlari esa infratovuş deyiladi. Bu soha bilan şuğullanuvçi mutaxassis akustik deb ataladi.1

Inglizça Vikipediyaga köra, tovuş haqidagi ilk ilmiy kuzatişlar antik davrga borib taqaladi: miloddan avvalgi 6-asrda Pifagor uyğun musiqiy oraliqlar tebranuvçi tor uzunliklarining butun sonli nisbatlariga mos kelişini payqagan, Aristotel esa tovuşni havoning siqiliş va siyraklaşişi deb tuşuntirgan. Miloddan avvalgi 1-asrda Vitruviy teatrlardagi aks sado va tovuş yangraşini tasvirlab, me'moriy akustikaga asos solgan. Örta asrlarda Abu Rayhon Beruniy tovuş yoruğlikdan ança sekin tarqalişini qayd etgan deb hisoblanadi.

ÖzME'ga köra, tovuşning tarqaliş va qaytiş qonuniyatlari hali Yevklid davrida ma'lum bölgan, 17-asrda esa tonning balandligi tebranişlar soniga boğliqligi aniqlangan. Galileo Galiley va fransuz olimi Marin Mersenn (1588–1648) tebranuvçi torlar qonunlarini ta'riflagan, Mersenn havoda tovuş tezligini ölçagan. Evanjelista Torriçelli havosiz fazoda tovuş tarqalmasligini körsatgan. Isaak Nyuton 1687-yilda «Prinsipiya» asarida tölqin tezligini nazariy hisoblagan, 18-asrda Eyler, Lagranj va Dalamber işlari bilan tölqin tenglamasi paydo bölgan. 19-asrda German Gelmgols fiziologik akustikaga asos solgan, lord Reley esa 1877-yilda «Tovuş nazariyasi» kitobini naşr ettirib, sohaning nazariy poydevorini yaratgan.

ÖzME akustikani bir neça yönalişga ajratadi. Umumiy akustika tovuşning hosil bölişi, tarqalişi va akustik ölçaş usullarini örganadi. Tovuş tebraniş amplitudasi, çastotasi, davri va şakli, tovuş tölqini esa tölqin uzunligi, tarqaliş tezligi va energiyasi bilan tavsiflanadi. Fiziologik akustika tovuşning eşitilişi va organizmga ta'sirini tadqiq etadi. Elektroakustika tovuş energiyasini elektr energiyasiga va aksinça aylantiriş, tovuş yozib oliş va ultratovuş texnikasi bilan şuğullanadi; uning rivoji telefon va mikrofonning ixtiro qilinişi, keyinçalik elektron lampalarning paydo bölişi bilan tezlaşgan.

Me'moriy va quriliş akustikasi binolarda tovuşning yaxşi eşitilişini ta'minlaş va taşqi şovqinni kamaytiriş masalalarini hal qiladi. ÖzME'ga köra, xonadagi tovuş yangraşini (reverberatsiyani) amerikalik olim Uolles Seybin tadqiq qilib, quriliş materiallarining tovuş yutiş xossalarini aniqlagan. Musiqa akustikasi tovuşqator, hamohanglik va musiqa tizimlarining fizik qonuniyatlarini idrok nuqtai nazaridan örganadi. Atmosfera akustikasi va gidroakustika tovuşning bir jinsli bölmagan, qatlamli muhitlarda — havoda va suvda tarqalişini tekşiradi: dengizda tovuş tölqinlari egiladi, yutiladi va soçiladi.

Inglizça Vikipediya zamonaviy akustikaning yana köplab tarmoqlarini sanaydi: aeroakustika, bioakustika, psixoakustika, nutq akustikasi, akustik signallarni qayta işlaş, atrof-muhit şovqini va ultratovuş texnikasi.

Akustika bilimlari amaliyotda keng qöllanadi. Inglizça Vikipediyaga köra, suv osti akustikasi Birinçi jahon uruşidayoq suv osti kemalarini aniqlaş uçun işlatilgan, keyinçalik sonar texnikasi şu asosda rivojlangan. Tibbiyotda ultratovuş tekşiruvi, eşitiş apparatlari va koxlear implantlar, maişiy texnikada tovuş yozib oliş, telefon aloqasi, faol şovqin söndiriş tizimlari va MP3 kabi audio siqiş formatlari akustika yutuqlariga tayanadi. ÖzME'ga köra, harbiy işda tovuş tezligidan foydalanib nişon yoki samolyot joylaşuvini aniqlaş usullari ham qöllangan. Konsert zallari va teatrlarni loyihalaş esa me'moriy akustikasiz amalga oşmaydi.