Litogenez
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Litogenez (yunonça «lithos» — toş va «genesis» — kelib çiqiş sözlaridan) — çökindi toğ jinslarining paydo bölişi va keyinçalik özgarişini belgilaydigan tabiiy jarayonlar yiğindisi. ÖzME va rusça Vikipediyaga köra, bu jarayonlarning asosiy harakatlantiruvçi kuçlari — Yer pöstining tektonik harakatlari va iqlim. Litogenez Geologiyaning çökindi jinslarni örganuvçi bölimi — litologiyaning markaziy tuşunçalaridan biri.1
Tarixi
13Ikkala manbaga köra, bu tuşunçani 1893–1894-yillarda nemis geologi Iogannes Valter ilmga kiritgan. Rusça Vikipediyaga köra, Valter çökindi jinslar hosil bölişining beş asosiy bosqiçini — nuraş, denudatsiya (material köçirilişi), çökiş, diagenez va metamorfizmni ajratgan. Keyinroq Sovet olimi Nikolay Straxov litogenez nazariyasini keng işlab çiqqan; uning 1960-yillar boşida naşr etilgan «Litogenez nazariyasi asoslari» asari bu sohada asosiy adabiyotlardan sanaladi.
Bosqiçlari
13ÖzME litogenez siklini beş bosqiçga ajratadi. Birinçisi — gipergenez: Yer yuzasidagi tub jinslarning fizik va kimyoviy nuraş natijasida parçalanişi va hosil bölgan materialning köçirilişi. Ikkinçisi — sedimentogenez: köçirilgan zarralarning suv oqimi yoki boşqa omillar bilan yakuniy manziliga yetib, u yerda çökişi. Uçinçisi — diagenez: suvga töyingan yumşoq çökindining zinçlaşib, fizik-kimyoviy muvozanatga kelişi va qattiq çökindi jinsga aylanişi. Törtinçisi — katagenez: çuqurga kömilgan jinsning harorat, bosim, ba'zan gaz va tuzli suvlar ta'sirida özgarişi. Beşinçisi — metagenez: yanada çuqurroq qatlamlarda jins tarkibining sezilarli özgarişi bölib, u metamorfizmga ötiş bosqiçi hisoblanadi.
Turlari
13ÖzME'ga köra, Straxov 1956-yilda litogenezning tört asosiy tipini asoslagan. Gumid tip nam iqlimli hududlarda — quruqlikda ham, dengizda ham kuzatiladi. Muzlik tipi muz bilan qoplangan materiklarga xos. Arid tip quruq va issiq iqlimli materik hamda dengiz havzalarida kuzatiladi. Vulkanogen-çökindi tip esa faol vulkanlar atrofida hosil böladi.
ÖzME'ga köra, Özbekiston va Örta Osiyoning qadimgi yotqiziqlarida turli tiplarning izlari yaxşi saqlangan: yura va bör davrlari qatlamlaridagi kömir, boksit va kaolin gillari gumid litogenez belgisi, mezozoy va kaynozoy eralarida töplangan qalin ohaktoş, oş tuzi, gips-angidrit va qizil rangli jins qatlamlari esa arid litogenez dalili hisoblanadi.
Foydali qazilmalar bilan aloqasi
13Litogenez jarayonlari köplab foydali qazilma konlarining hosil bölişi bilan boğliq. Ikkala manba toşkömir, neft, tabiiy gaz, temir va marganets rudalari, boksit va fosforit konlarini sanaydi. Rusça Vikipediyaga köra, gumid tip bilan kömir, boksit va marganets, arid tip bilan esa fosforit va mis rudalari konlari boğliq.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Litogenez // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2543 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APALitogenez. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2543
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2543
Manbalar
1 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Литогенезru.wikipedia.org
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.