Slanetslar

Slanetslar — tarkibidagi tangaçasimon, plastinkasimon yoki çöziq minerallari bir-biriga deyarli parallel joylaşgani sababli yupqa varaqlarga oson ajraladigan, turli tarkibli metamorfik toğ jinslarining umumiy nomi. Rusça Vikipediyaga köra, slanetslar past yoki örta haroratli minerallarning qatlamli tuzilişi bilan ajralib turadi, ularda köpinça dastlabki jinsning qoldiq belgilari saqlanadi. Ular çökindi jinslar, köproq esa vulkanik jinslarning yuqori harorat va bosim ostida qayta kristallanişidan hosil böladi.1

ÖzME'ga köra, regional metamorfizm darajasiga qarab slanetslar ikki yirik guruhga bölinadi. Birinçisi — kuçsiz metamorflaşgan gilli slanetslar. Ular asosan gil minerallari va gidroslyudalardan, ba'zan montmorillonitdan tarkib topgan. Rusça Vikipediyaga köra, gilli slanetslar qalinligi 2,5–6 mm li plitalarga ajraladi.

Ikkinçi guruh — çuqur metamorflaşgan kristalli slanetslar. Ularning tarkibida slyudalar, amfibollar, dala şpatlari va kvars ustunlik qiladi. Asosiy mineraliga qarab biotitli, muskovitli yoki paragonitli slyudali slanetslar, amfibolli slanetslar farqlanadi. Dala şpati va kvars miqdori ortgan sari slyudali slanetslar gneyslarga, amfibolli slanetslar esa amfibolitlarga yaqinlaşadi. Ba'zan kristalli slanetslar tarkibidagi kam uçraydigan mineral nomi bilan ataladi: granatli, stavrolitli, kianitli slanetslar va boşqalar.

Gilli va kristalli slanetslar orasidagi oraliq örinni fillitlar, xloritli va yaşil slanetslar egallaydi. ÖzME'ga köra, ular nisbatan sayozroq çuqurlikda, «yaşil slanets fatsiyasi» deb ataluvçi şaroitda metamorfizmga uçragan; tarkibida slyudalardan taşqari xlorit, epidot va amfibollar kabi yaşil minerallar köp. Rusça Vikipediya slanetslar uçun xos minerallar sifatida xlorit, aktinolit, serisit, serpentin, epidot, muskovit, albit, kvars va stavrolitni sanaydi.

Yaxşi qatlamlanadigan gilli slanetslardan qadimdan tom yopiş materiali — tabiiy slanets şiferi tayyorlanadi, ular bino taşqi devorlarini qoplaşda ham işlatiladi. ÖzME'ga köra, gneyslarga yaqin kristalli slanetslar quriliş materiali va olovbardoş mahsulotlar işlab çiqarişda xom aşyo bölib xizmat qiladi. Organik moddalarga boy gilli slanetslar yonuvçi slanets sifatida yoqilği va kimyo sanoati uçun qazib olinadi. Tarkibida vanadiy, fosfor, bor kabi mikroelementlar bölgan qora slanetslar qişloq xöjaligida tabiiy öğit örnida qöllanadi. Rusça Vikipediyaga köra, fuksitli slanets bezak toşi sifatida ham qadrlanadi, Germaniyadagi Zolnxofen slanetslari esa köplab toşqotgan qoldiqlar saqlangan nozik donador jins sifatida maşhur.

ÖzME'ga köra, Özbekistonda slanetslar Zirabuloq, Ziyovuddin, Nurota, Sulton Uvays toğlarida va Qizilqum hududida keng tarqalgan. Ularni örganiş bu jinslar bilan boğliq foydali qazilmalarni izlab topişda muhim ahamiyatga ega.