Stenokardiya

Stenokardiya (yunonça «stenos» — tor, qisqa va «kardia» — yurak), «kökrak qisişi» — yurak işemik kasalligining keng tarqalgan şakli; yurak muskuliga qon oqimi kamayişi natijasida kökrakda tösatdan paydo böladigan siquvçi oğriq bilan namoyon böladi. Lotinça nomi «angina pectoris» bölib, inglizça Vikipediya uni «kökrakdagi böğiluvçi tuyğu» deb tarjima qiladi.1

ÖzME'ga köra, oğriq odatda töş suyagi orqasida, köpinça undan çaproqda — yurak sohasida seziladi. U bir neça daqiqadan yarim soatgaça davom etib, çap qöl, kurak, yelka va böyinga, ba'zan öng tomonga va orqaga tarqaladi. Xuruj köpinça ölim vahimasi, qörquv hissi bilan keçadi. Inglizça Vikipediyaga köra, keksalar, ayollar va qandli diabet bilan oğriganlarda kasallik noodatiy belgilar bilan namoyon bölişi mumkin.

Kasallikning asosiy sababi — yurakning kislorodga ehtiyoji uni ta'minlaydigan qon miqdoridan oşib ketişi. Köp hollarda bu ateroskleroz tufayli yurak toj (koronar) arteriyalarining torayişi yoki ularning spazmi bilan boğliq. Inglizça Vikipediya xavf omillari qatorida yoş, çekiş, qandli diabet, qonda yoğlar miqdorining buzilişi, arterial gipertenziya, semizlik, kam harakatlik, spirtli içimliklar, irsiy moyillik va uzoq davom etgan ruhiy zöriqişni sanaydi.

ÖzME zöriqiş stenokardiyasi va tinç holatdagi stenokardiyani farqlaydi. Zöriqiş stenokardiyasida oğriq tez yuriş, zinapoyaga kötariliş, hayajonlaniş, çekiş, spirtli içimlik içiş yoki ortiqça ovqatlaniş paytida paydo böladi va bemor töxtagaç ötib ketadi; oğir hollarda bemor har 100–200 qadamda töxtaşga majbur böladi. Kasallik zörayişi bilan xurujlar tinç holatda, köpinça keçasi uyqu paytida ham boşlanadi.

Zamonaviy tasnifda, inglizça Vikipediyaga köra, barqaror stenokardiya (zöriqiş bilan boğliq va dam olganda ötadigan), beqaror stenokardiya (tinç holatda paydo böladigan, yangi boşlangan yoki kuçayib boruvçi, 10 daqiqadan uzoq davom etadigan; şoşilinç holat va ötkir koronar sindrom tarkibiga kiradi), arteriya spazmi bilan boğliq Prinsmetal (variant) stenokardiyasi va mayda tomirlar faoliyati buzilişidan kelib çiqadigan mikrovaskulyar stenokardiya farqlanadi.

ÖzME ta'kidlaşiça, kökrakning çap tomonidagi har qanday oğriq stenokardiya emas: nevroz, yurak nuqsonlari, umurtqa poğonasining böyin-kökrak qismi kasalliklarida ham öxşaş oğriq bölişi mumkin, şuning uçun taşxisni faqat şifokor qöyadi. Inglizça Vikipediyaga köra, xurujlar orasida elektrokardiogramma köpinça normal böladi, şu bois yuklama bilan ötkaziladigan EKG sinovi, stress-exokardiografiya va koronar angiografiya qöllanadi.

Xurujni töxtatişning asosiy vositasi — til ostiga qöyiladigan nitroglitserin; inglizça Vikipediyaga köra, u 1879-yildan buyon qöllanib kelinadi. ÖzME'ga köra, odatda xuruj nitroglitserin şimilgaç bir-ikki daqiqada ötadi; agar oğriq yarim soatdan uzoq davom etib, dori yordam bermasa, bu miokard infarkti belgisi bölişi mumkin. Uzoq muddatli davolaşda beta-blokatorlar, kalsiy kanallari blokatorlari, statinlar va boşqa dorilar buyuriladi, oğir hollarda koronar arteriyalarni stent bilan kengaytiriş yoki aortokoronar şuntlaş operatsiyasi bajariladi.

ÖzME xurujlarni keltirib çiqaruvçi kuçli zöriqiş va hayajondan saqlaniş, ovqatni oz-ozdan, tez-tez yeyiş va davolovçi badantarbiya foydasini ta'kidlaydi. Inglizça Vikipediya ham çekişni taşlaş, vazn, xolesterin, qon bosimi va qand miqdorini nazorat qiliş hamda me'yoriy, muntazam jismoniy faollikni tavsiya etadi.

Inglizça Vikipediyaga köra, 2010-yilda dunyoda taxminan 112 million kişi, ya'ni aholining 1,6 foizi işemik kasallik bilan boğliq stenokardiyadan aziyat çekkan, u erkaklarda sal köproq uçraydi. Kasallikning ilk aniq klinik tavsifini 1768-yilda ingliz şifokori Uilyam Heberden bergan.