Filogenez

Filogenez, filogeneya (yunonça «phylon» — avlod, qabila va «genesis» — kelib çiqiş) — tirik organizmlarning hamda ular taşkil etgan taksonomik guruhlar — dunyo, tip (bölim), sinf, turkum (tartib), oila, uruğ va turlarning tarixiy rivojlanişi. Filogenez va uning qonuniyatlarini örganadigan biologiya bölimi filogenetika deyiladi. ÖzME'ga köra, atamani 1866-yilda nemis olimi Ernst Gekkel fanga kiritgan. Filogenez organizmning individual rivojlanişi — ontogenezdan farqli ravişda butun avlodlar zanjiri davomida keçadigan özgarişlarni qamrab oladi.12

ÖzME'ga köra, filogenezni örganiş evolyutsiyaning umumiy nazariyasini rivojlantiriş va tirik organizmlarning tabiiy tizimini tuziş uçun zarur, uning xulosalari tarixiy geologiya uçun ham muhim. Rusça Vikipediyaga köra, biologik tasnif filogenezga asoslanadi: Karl Linney öz tasnifini «tabiiy tizim» aks etişi deb bilgan, aslida u kuzatgan tartib biologik evolyutsiya natijasi — filogenezning özi bölib çiqqan.

Gekkel filogenezni tiklaş uçun paleontologiya, soliştirma anatomiya va embriologiya dalillarini birgalikda taqqoslaşni — «uçlik parallelizm» usulini taklif qilgan. ÖzME'ga köra, hozirgi filogenetika genetika, biokimyo, molekulyar biologiya, etologiya, biogeografiya, fiziologiya va parazitologiya ma'lumotlaridan ham keng foydalanadi; bu turdan yuqori har qanday taksonning evolyutsiya yölini katta aniqlik bilan tiklaş imkonini beradi. Inglizça Vikipediyaga köra, filogenetik daraxtlar masofa usullari, maksimal tejamkorlik va maksimal ehtimollik kabi hisoblaş usullari yordamida quriladi. Rusça Vikipediyaga köra, ribosomal RNK genlari ketma-ketligi asosida tuzilgan daraxt barça tirik mavjudotlarning uç domen — bakteriyalar, arxeylar va eukariotlarga ajralişini va ularning umumiy kelib çiqişini körsatadi.

Ösimlik va hayvonlarning filogenezi şajara daraxti şaklida tasvirlanadi. Bu daraxt barça organizmlarning umumiy ildizdan kelib çiqqanini va turli şakllar Yerdagi hayot tarixining turli davrlarida şoxlaniş orqali asta-sekin paydo bölganini aks ettiradi. Inglizça Vikipediyaga köra, Çarlz Darvin 1859-yilda naşr etilgan «Turlarning kelib çiqişi» asarida evolyutsiyani daraxtsimon sxema bilan tasvirlagan. Ildizli daraxtlarda ildiz eng yaqin umumiy ajdodni bildiradi, ildizsiz daraxtlar esa faqat taksonlarning özaro qarindoşligini körsatadi.

ÖzME'ga köra, köp guruhlarning filogenezi adaptiv radiatsiya xarakteriga ega, ya'ni belgilar dastlabki umumiy şakldan turli yönalişlarda tarqalib boradi. Filogenetik qayta tuzilişlarning moslanuvçanligini belgilovçi asosiy kuç — tabiiy tanlaniş. Barça özgarişlarning negizida divergensiya (belgilarning ajralişi) va filetik evolyutsiya, keyinroq esa parallelizm va konvergensiya (turli guruhlarda öxşaş belgilarning mustaqil paydo bölişi) yotadi.

Turli guruhlar filogenezi bir xil darajada örganilmagan: bu ularning qadimiyligi va qazilma qoldiqlarining qançalik saqlanganiga boğliq. ÖzME'ga köra, umurtqalilar va yuksak ösimliklar, umurtqasizlardan mollyuskalar, ignaterililar va böğimoyoqlilar filogenezi nisbatan yaxşi, prokariotlar va tuban ösimliklarniki esa kamroq örganilgan. Rusça Vikipediya ham filogenetik tahlil bilvosita usullarga tayanişini va hozirgaça ma'lum turlar barça tirik va qirilib ketgan turlarning kiçik bir qismi ekanini ta'kidlaydi.