Entomofaglar

Entomofaglar (yunonça «entomon» — haşarot va «phagos» — yeyuvçi) — haşarotlar hisobiga oziqlanadigan parazit va yirtqiç organizmlar. Ularning qatoriga mikroorganizmlar ham, yirik hayvonlar ham kiradi. Qişloq xöjaligi zararkunandalariga qarşi kuraşda entomofaglardan foydalaniş ösimliklarni biologik himoya qilişning asosiy usullaridan biri hisoblanadi.12

ÖzME'ga köra, entomofaglarning eng muhim guruhlari — haşarotlarning özi, kasallik qözğatuvçi mikroorganizmlar (bakteriyalar, zamburuğlar va viruslar) hamda 1200 ga yaqin turni öz içiga olgan bir hujayrali sodda hayvonlar. Bulardan taşqari zararkunanda haşarotlarni yeydigan suvda va quruqlikda yaşovçilar, sudralib yuruvçilar va quşlar ham entomofaglar sirasiga kiradi. Rusça Vikipediya haşarotxörlar qatorida baqalar, kaltakesaklar, qaldirğoçlar, bulbullar, körşapalaklar va çumolixörlarni, haşarotlar orasida esa ninaçilar, xonqizi qönğizlari va beşiktervatlarni sanaydi.

ÖzME'ga köra, sodda hayvonlar içida sporaviklar, knidosporidiylar, kamdan-kam xivçinlilar va gaplosporidiylar vakillari zararkunandalar orasida epizootiya qözğatişi, ularning nasl berişini kamaytirişi yoki kasalliklar va insektitsidlarga sezgirligini oşirişi mumkin.

Yirtqiç haşarotlar çala özgariş bilan rivojlanadigan (ninaçilar, beşiktervatlar, töğriqanotlilar, qandalalar, tripslar) va töliq özgariş bilan rivojlanadigan (qönğizlar, tuyaböyinlar, törqanotlilar, pardaqanotlilar, ikki qanotlilar) turkumlarda uçraydi. Haşarotlarda parazitlik qiluvçi turlar esa asosan qönğizlar, yelpiğiçqanotlilar, tangaqanotlilar, pardaqanotlilar va ikki qanotlilar orasida bor. Yirtqiç kanalar ham muhim guruh bölib, ularning köpçiligi fitoseyidlar oilasiga mansub.

Xöjayin tanlaşiga köra entomofaglar uç biologik guruhga bölinadi: monofaglar faqat bir yoki ikki tur xöjayinni zararlaydi, oligofaglar bir oiladagi bir neça uruğ vakillari hisobiga yaşaydi, polifaglar esa turli turkumlarga mansub köplab turlarni zararlaydi. Biologik himoya uçun odatda tor ixtisoslaşgan turlar qadrlanadi, çunki ular foydali haşarotlarga kamroq ziyon yetkazadi.

Inglizça Vikipediyaga köra, zararkunandalarga qarşi tirik organizmlardan foydalaniş juda qadimiy: 304-yillar atrofida Xitoyda sitrus boğlarini haşarotlardan himoya qiliş uçun yirtqiç çumolilar sotilgani qayd etilgan. Usulning zamonaviy tarixi 1888–1889-yillarda Avstraliyadan Kaliforniyaga keltirilgan vedaliya xonqizi bilan boğliq: u sitrus daraxtlariga tahdid solgan qurtni qisqa vaqtda keskin kamaytirgan. «Biologik kuraş» atamasi 1919-yilda qöllana boşlagan.

Bugungi kunda tabiiy duşmanlar uç yöl bilan işlatiladi: zararkunandaning vatanidan uning duşmanini keltirib iqlimlaştiriş, laboratoriyada köpaytirilgan entomofaglarni dalaga muntazam çiqariş va mahalliy foydali turlarni muhofaza qiliş. ÖzME'ga köra, dehqonçilikda xonqizi qönğizlari, oltinközlar, taxina paşşalari, sirfidlar va vizildoq qönğizlar katta ahamiyatga ega, biologik himoyada esa ayniqsa trixogramma va gabrobrakon keng qöllanadi. Inglizça Vikipediya bunday usullarning xavfini ham ta'kidlaydi: notöğri tanlangan tur, masalan, 1935-yilda Avstraliyaga keltirilgan aga qurbaqasi kabi, mahalliy faunaga jiddiy zarar yetkazişi mumkin.