Faşizm
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Faşizm (italyança «fascismo», «fascio» — boğlam, birlaşma sözidan) — 20-asr boşida Yevropada paydo bölgan, kuçli şaxs diktaturasi, haddan taşqari millatçilik va muxolifatni zörlik bilan bostirişga asoslangan ölta öng siyosiy mafkura hamda şu mafkuraga tayangan hokimiyat tizimi. ÖzME uni totalitar tipdagi siyosiy diktatura konsepsiyasi sifatida ta'riflaydi: unda hokimiyat buyruqlari faqat yuqoridan pastga qarab beriladi, hokimiyatlar bölinişi rad etiladi va faşizm demokratiyaning töğridan-töğri inkori hisoblanadi.1
Nomi va kelib çiqişi
13Inglizça Vikipediyaga köra, nom qadimgi Rimda magistratlar hokimiyati ramzi bölgan «fasces» — boltaga boğlangan çiviqlar dastasi bilan boğliq. 1919-yilda Benito Mussolini Milanda «Fasci italiani di combattimento» («Italiya jangovar birlaşmalari») taşkilotini tuzgan, ikki yildan söng u Milliy faşistik partiyaga aylangan. 1922-yildagi «Rimga yuriş»dan keyin Mussolini hukumat boşliği lavozimini egallagan va asta-sekin Italiyada yakka partiya diktaturasini örnatgan.
Asosiy belgilari
13Inglizça Vikipediyaga köra, faşizm diktator rahbar, markazlaşgan avtokratiya, militarizm va muxoliflarni kuç bilan bostirişni qöllab-quvvatlaydi, şaxs manfaatini millat yoki irq manfaatiga böysundiradi. U kommunizm, liberalizm, demokratiya, plyuralizm va sotsializmga qarşi turadi.
ÖzME faşistik tuzumning quyidagi xususiyatlarini ajratib körsatadi: davlat jamiyat hayotining barça sohalarini qattiq nazorat qiladi, yagona partiya davlat bilan qöşilib ketadi, «dohiy» ning obröyi mutlaq va muhokama qilinmaydigan qilib qöyiladi. Inson huquq va erkinliklari poymol etiladi, aholi qörquv ostida saqlanadi, erkin fikrlovçilarga nisbatan terror qöllanadi, tajovuzkor millatçilik va şovinizm, xuşomadgöylik hamda korrupsiya avj oladi. ÖzME'ga köra, faşistik harakatlar odatda umummilliy böhron yoki keskin ijtimoiy özgarişlar davrida, ijtimoiy jihatdan himoyasiz qatlamlar orasidan tayanç topadi.
Turli mamlakatlarda
13Faşizm Birinçi jahon uruşidan keyin Italiyada şakllanib, boşqa Yevropa mamlakatlariga tarqalgan. Uning eng yirik va dahşatli körinişi Germaniyadagi milliy sotsializm (natsizm) bölgan: Adolf Gitler boşçiligidagi natsistlar 1933-yilda hokimiyatni qölga olgan. ÖzME bundan taşqari Portugaliyadagi harbiy-siyosiy rejim va Ispaniyadagi frankistlar diktaturasini ham faşizmning körinişlari qatoriga kiritadi; inglizça Vikipediya ham Ispaniya fuqarolar uruşi va general Franko hokimiyatini faşizm tarixi bilan boğlaydi.
Inglizça Vikipediyaga köra, Ikkinçi jahon uruşida faşistik «Öq» davlatlarining bosqinçilik va genotsid siyosati millionlab insonlarning halok bölişiga olib kelgan. 1945-yilda bu davlatlar mağlubiyatga uçragaç, faşizm butunlay obröysizlangan.
Faşizm tuşunçasining talqini
13Olimlar orasida faşizmning yagona ta'rifi hanuzgaça yöq; inglizça Vikipediya tarixçi Yan Kerşoning faşizmni ta'riflaş «jeleni devorga mixlaşga urinişdek» qiyin, degan sözlarini keltiradi. ÖzME'ga köra, mafkuraviy asoslari turliça bölsa-da, jamiyatni siyosiy safarbar qiliş va terror orqali boşqariş usullari jihatidan stalinizm yoki «qizil kxmerlar» kabi boşqa totalitar rejimlar ham faşizmga yaqin turadi. 1945-yildan keyin oşkora özini faşistik deb ataydigan partiyalar juda kam qolgan; zamonaviy ğoyaviy vorislarini tavsiflaş uçun «neofaşizm» atamasi qöllanadi. ÖzME demokratik institutlar zaif bölgan şaroitda bunday harakatlarning xavfi saqlanib qolişini ta'kidlaydi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Faşizm // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2555 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAFaşizm. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2555
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2555
Manbalar
2 ta manba- 1Inglizça Vikipediya: Fascismen.wikipedia.org
- 2ÖzME, 9-jild, 83-b.manbaa.uz · ÖzME, 9-jild, 83-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.