Deduksiya

Deduksiya (lotinça «deductio» — keltirib çiqariş) — mantiq qoidalari asosida xulosa çiqariş, ya'ni umumiy qoidalardan xususiy hollar haqida fikr hosil qiliş. Rusça Vikipediyaga köra, deduksiya — bir-biri bilan mantiqiy kelib çiqiş munosabatida boğlangan fikrlar zanjiri: uning boşlanğiç nuqtasi — umumiy da'vo xarakteridagi aksiomalar, postulatlar yoki farazlar, oxiri esa ulardan kelib çiquvçi xulosalar yoki teoremalar. Deduksiya induksiyaga — xususiy hollardan umumiy xulosaga borişga — qarama-qarşi qöyiladi.1

ÖzME deduksiyani quyidagi misol bilan tuşuntiradi: «Barça metallar elektr tokini ötkazadi» (umumiy asos) va «Mis — metall» degan ikki hukmdan «Mis elektr tokini ötkazadi» degan yangi, xususiy hukm kelib çiqadi. Bunday ikki asosli xulosa sillogizm deb ataladi.

Deduksiyaning eng muhim xususiyati — agar asoslar haqiqiy bölsa va mantiq qonunlariga rioya qilinsa, xulosa ham albatta haqiqiy böladi. Şu sababli ÖzME ham, rusça Vikipediya ham deduksiyani isbotlaşning asosiy vositasi deb ataydi. Rusça Vikipediya deduktiv xulosalarning bir neça turini ajratadi: şartli-kategorik (masalan, «agar A bölsa, B ham bor; A bor, demak B ham bor»), ayiruvçi-kategorik (bir neça imkoniyatdan biri tasdiqlanib, qolganlari inkor etiladi) va boşqalar.

Deduktiv xulosa haqidagi ta'limotni birinçi bölib qadimgi yunon faylasufi Aristotel «Birinçi analitika» asarida sillogizm şaklida batafsil tahlil qilgan. ÖzME'ga köra, «deduksiya» atamasini ilk bor Rim faylasufi va mantiqşunosi Boetsiy (480–524) qöllagan, deb hisoblanadi.

Örta asrlarda islom olamidagi faylasuflar — Kindiy, Abu Bakr ar-Roziy, Ğazzoliy, Ibn Ruşd — deduksiyaga yangi bilim oliş vositasi sifatida katta e'tibor bergan. ÖzME'ga köra, Forobiy va Abu Ali ibn Sino Aristotel mantiğini rivojlantirib, sillogizm bilan çeklanmasdan, şartli va ayiruvçi xulosa şakllarini ham işlab çiqqan. Yangi davrda Rene Dekart va Gotfrid Leybnits deduksiyani ilmiy bilişning asosiy usuli sifatida ilgari surgan.

Hozirgi fanda «deduksiya» keng ma'noda — har qanday berilgan hukmlardan mantiq qonunlari asosida xulosa çiqariş deb tuşuniladi. ÖzME'ga köra, deduktiv metod odatda biror sohada yetarli faktlar töplangandan söng, ularni tizimlaştiriş va nazariya qurişda qöllanadi. Uning muhim körinişlari — aksiomatik metod hamda gipotetik-deduktiv metod.

Rusça Vikipediyaga köra, aksiomatik metodda ilmiy nazariya bir neça aksioma va xulosa çiqariş qoidalari tizimi sifatida quriladi, qolgan barça tasdiqlar — teoremalar — ulardan mantiqiy yöl bilan keltirib çiqariladi. Bu usulning klassik namunasi — Yevklid geometriyasi, hozirgi matematikaning köp sohalari ham şu tarzda quriladi. Gipotetik-deduktiv metodda esa avval faraz ilgari suriladi, undan kelib çiqadigan natijalar deduksiya yöli bilan topiladi va tajribada tekşiriladi.

ÖzME deduksiya psixologiya va biliş nazariyasida ham örganilişini qayd etadi: psixologiyada u kişining individual tafakkur jarayoni sifatida, biliş nazariyasida esa ilmiy biliş metodi sifatida qaraladi.