Demokratiya

Demokratiya (yunonça «demos» — xalq va «kratos» — hokimiyat, kuç) — hokimiyat manbai xalq deb tan olinadigan, fuqarolarning erkinligi va tengligi qonunlarda mustahkamlangan hamda xalq hokimiyatçiligining vosita va şakllari amalda işlaydigan siyosiy tuzum. ÖzME'ga köra, demokratiya davlat bilan inson örtasidagi munosabatlarni belgilaydi. Inglizça Vikipediya tor ma'noda demokratiyani rahbarlar raqobatli saylovlar orqali saylanadigan tuzum deb, keng ma'noda esa unga fuqarolik erkinliklari va inson huquqlari kafolatlarini ham qöşib ta'riflaydi.1

ÖzME demokratiyaning asosiy talablari sifatida quyidagilarni sanaydi: köpçilik hokimiyati, fuqarolarning teng huquqliligi, ularning huquq va erkinliklari himoyalanganligi, konstitutsiya va qonunlarning ustuvorligi, hokimiyatlar bölinişi, davlat boşliği va vakillik organlarining saylab qöyilişi. Demokratik davlatda inson manfaati, qadr-qimmati va hayoti eng oliy qadriyat hisoblanadi; bunday davlat özini özi boşqariş, köppartiyaviylik, ommaviy axborot vositalari erkinligi va fikrlar xilma-xilligi uçun şaroit yaratadi.

ÖzME demokratiya «xohlagança erkinlik» emas, balki qonunga asoslangan erkinlik ekanini, uning ajralmas qismi intizom, qonunni hurmat qiliş va boşqalarning huquqlarini himoya qiliş ekanini alohida ta'kidlaydi. Inglizça Vikipediya ham köpçilik hukmronligi ozçilik huquqlarini kafolatlovçi qonuniy himoyasiz «köpçilik zulmiga» aylanib ketişi mumkinligini qayd etadi. Şu bois liberal demokratiyalarda konstitutsiya va sud köpçilik hokimiyatini çeklab, söz, yiğilişlar va birlaşmalar erkinligi kabi şaxsiy huquqlarni himoya qiladi.

ÖzME'ga köra, demokratiya ikki asosiy şaklda namoyon böladi. Bevosita demokratiyada muhim qarorlarni fuqarolarning özi yiğilişlarda yoki referendum orqali qabul qiladi. Vakillik demokratiyasida esa qarorlarni xalq saylagan organlar — parlament, prezident va boşqalar qabul qiladi. Inglizça Vikipediyaga köra, hozir dunyoda vakillik demokratiyasi ustun: u parlamentli yoki prezidentlik respublikasi körinişida bölişi mumkin.

Inglizça Vikipediyaga köra, «demokratiya» atamasi miloddan avvalgi 5-asrda yunon şahar-davlatlarida, ayniqsa, Afinada paydo bölgan va «aristokratiya» — tanlangan ozçilik hokimiyatiga qarama-qarşi ma'noda işlatilgan. Afinada demokratik tuzumni miloddan avvalgi 508–507-yillarda Klisfen örnatgan. Afina demokratiyasi bevosita xarakterda bölgan: barça fuqarolar xalq yiğilişida söz olib, qonunlar böyiça ovoz bergan, ayrim lavozimlar esa qur'a orqali taqsimlangan. Biroq ayollar, qullar va çet elliklar fuqaro hisoblanmagan, natijada aholining taxminan törtdan bir qismigina siyosiy huquqqa ega bölgan.

ÖzME demokratiya kurtaklari jamiyat paydo bölgan davrdayoq mavjud bölganini, keyin u turli xalqlarning milliy va madaniy şaroitlariga moslaşib borganini qayd etadi. Har bir xalqning qadriyatlari, mentaliteti va an'analari demokratik muassasalarning şakllanişiga ta'sir qiladi. Inglizça Vikipediyaga köra, köp asrlar davomida saylov huquqi tor doiradagi elita bilan çeklangan, faqat 19–20-asrlardagi harakatlar natijasida barça voyaga yetgan fuqarolarga berilgan. 19-asrdan boşlab demokratik tuzumlar bir neça «demokratlaşuv tölqini» orqali keng tarqalgan.

ÖzME'ga köra, Özbekiston mustaqillikka erişgaç, demokratik huquqiy davlat va bozor iqtisodiyotini barpo etiş yölini tanlagan. Demokratik siyosiy tizim tuzilmalarini, fuqarolik jamiyati institutlarini va inson huquqlari kafolatlari tizimini şakllantiruvçi qonunlar qabul qilingan.