Andijon zilzilasi

Andijon zilzilasi — 1902-yil 16-dekabrda (eski uslub böyiça 3-dekabrda) Farğona vodiysida röy bergan, Andijon şahri va uning atrofidagi qişloqlarni vayron qilgan kuçli yer silkinişi. ÖzME uni Örta Osiyoda sodir bölgan eng kuçli zilzilalardan biri deb ataydi. Ofat minglab kişining hayotiga zomin bölgan va şaharning deyarli butunlay qayta qurilişiga sabab bölgan.1

ÖzME'ga köra, yer ketma-ket uç marta silkingan: birinçi zarba 8–9 ball, bir-bir yarim daqiqadan söng kelgan ikkinçisi 9 balldan ortiq, yarim soat ötgaç uçinçisi yana 8–9 ball kuç bilan bölgan. ÖzME zilzila soat 10 atrofida boşlanganini yozadi, rusça Vikipediya esa birinçi kuçli zarba ertalab soat 8 dan 45 daqiqa ötganda kuzatilganini aytadi.

Rusça Vikipediyaga köra, zilzilaning magnitudasi Rixter şkalasi böyiça 6,4 ga teng bölgan, öçoği yer yuzasidan atigi 10 km çuqurlikda joylaşgani uçun episentrda silkiniş kuçi 9 ballga yetgan. Bir kun oldin Toşkent seysmik observatoriyasi kuçsiz oldingi silkinişni qayd etgan, ammo unga e'tibor berilmagan. Asosiy zarbadan keyin köplab takroriy silkinişlar bölgan; ÖzME'ga köra, Andijonda yer bir neça oy davomida qimirlab turgan, rusça Vikipediyaga köra eng kuçli takroriy zarba 1904-yil 25-mayda kuzatilgan.

ÖzME'ga köra, zilzila Janubiy Farğona fleksurasi — yer pöstidagi uziliş çiziği böylab sodir bölgan, uning markazi Qorayor atrofida (taxminan 40,7° şimoliy kenglik va 72,2° şarqiy uzunlikda) joylaşgan.

ÖzME'ga köra, zilzila payti Andijonda 50 mingça aholi yaşagan. Şahar va atrof qişloqlarda köp joylar vayronaga aylangan, 4652 kişi halok bölgan. Rusça Vikipediya qurbonlar sonini 4602 kişi, ya'ni şahar va atrofi aholisining taxminan 9 foizi deb körsatadi va haqiqiy son bundan ham köp bölgan bölişi mumkinligini qayd etadi.

Rusça Vikipediyaga köra, 11 mingga yaqin mahalliy uslubdagi uy va 161 ta yevropa uslubidagi bino qulagan, şu turdagi binolardan faqat uçtasi — pravoslav çerkovi, qamoqxona va şahar banki binosi saqlanib qolgan. Moddiy zarar 12 million oltin rublga baholangan, şahardagi ön paxta zavodidan toqqizi buzilgan. Sovuq, yomğirli va şamolli ob-havo boşpanasiz qolgan odamlarning ahvolini yanada oğirlaştirgan.

ÖzME yer yuzasida ham jiddiy izlar qolganini ta'kidlaydi: Andijondan bir neça çaqirim narigaça temir yöl izlari egilib ketgan, stansiyadagi parovoz va vagonlar relsdan surilib tuşgan. Yerda kengligi 10 sm gaça bölgan yoriqlar paydo bölgan, ayrim joylarda yer sathi 70 sm gaça çökkan.

Andijon zilzilasi Farğona vodiysining seysmik jihatdan faol hudud ekanini yaqqol körsatgan voqealardan biri bölgan. Vodiyda keyinçalik ham kuçli zilzilalar takrorlangani bu hududda quriliş işlarida seysmik xavfni hisobga oliş zarurligini körsatadi.