Dozimetriya

Dozimetriya (yunonça «dosis» — uluş, bölak va «metreo» — ölçayman) — amaliy yadro fizikasining bir sohasi. ÖzME'ga köra, u ionlovçi nurlanişning jonli va jonsiz tabiat obyektlariga ta'sirini ifodalovçi fizik miqdorlarni, xususan, nurlaniş dozasini örganadi hamda bu miqdorlarni ölçaş usullari va asboblarini yaratiş bilan şuğullanadi. Dozimetriya Radiobiologiya va radiatsiya xavfsizligi bilan çambarças boğliq.1

Ionlovçi nurlaniş tabiiy va sun'iy radioaktiv yemiriliş, zaryadli zarralar tezlatkiçlari (betatron, siklotron va boşqalar), atom reaktorlari va rentgen apparatlarida hosil böladi. ÖzME'ga köra, radiy kaşf etilgandan keyin radioaktiv moddalar nurlari ham rentgen nurlari kabi tirik organizmga ta'sir qilişi aniqlangan. Şu bois dozimetriyaning asosiy amaliy maqsadi — radioaktiv moddalar va nurlaniş manbalari bilan işlaydigan xodimlarning, şuningdek, aholining xavfsizligini ta'minlaş. Nurlanişning jismga fizik, kimyoviy va biologik ta'siri unda yutilgan nurlaniş miqdori va turi bilan belgilanadi.

Rusça Vikipediya dozimetriyada qöllanadigan bir neça asosiy miqdorni ajratadi. Ekspozitsion doza nurlaniş quruq havoni qança ionlaştirganini ifodalaydi; uning tizimdan taşqari birligi — rentgen. Yutilgan doza modda massasi birligiga töğri keladigan nurlaniş energiyasini körsatadi; Xalqaro birliklar tizimida (SI) uning birligi — grey (1 kilogramm moddaga 1 joul energiya), eskiroq birligi — rad (1 grey 100 radga teng). ÖzME ham yutilgan doza rad bilan ölçanişini qayd etadi.

Bir xil yutilgan dozada turli nurlaniş turlari organizmga turliça ta'sir qiladi: masalan, oğir zarralar töqimada yengil elektronlarga qaraganda ziçroq ionlaş hosil qiladi. Buni hisobga oliş uçun ekvivalent doza kiritilgan — yutilgan doza nurlaniş turiga boğliq koeffitsiyentga köpaytiriladi. Uning SI birligi — zivert, eski birligi — ber (1 zivert 100 berga teng). Butun organizm uçun uzoq muddatli xavfni baholaşda effektiv doza işlatiladi.

ÖzME'ga köra, rentgen, gamma va beta nurlanişi hamda neytronlar dozasini ölçaş uçun ionizatsion kameralar, rentgenometrlar va universal dozimetrlar qöllanadi. Kuçsiz nurlanişni qayd etişda Geyger–Myuller hisoblagiçi, laboratoriyalarda esa ssintillyatsion hisoblagiçlar işlatiladi.

Boşqa usullar ham mavjud. Fotografik usul nurlaniş ta'sirida fotoplyonkaning qorayişiga asoslanadi va individual dozimetrlarda keng qöllangan. Kimyoviy dozimetrlar — masalan, ferrosulfat eritmasi — nurlaniş ta'sirida röy beradigan oksidlaniş yoki qaytariliş reaksiyalariga tayanadi. Nurlanişning issiqlik ta'siri kalorimetrik usul bilan ölçanadi. ÖzME'ga köra, gamma yoki rentgen nurlari moddaga yutilganda fotoelektronlar, kompton elektronlari va elektron-pozitron juftlari hosil böladi — asboblarning köpi aynan şu ikkilamçi zarralarni qayd etişga asoslangan.